14 Ekim 2014 Salı

İş’in Teorisi 9/5-1: Kapsayıcı Strateji – İyi Yönetişim ve Şirketlerde Politikanın Öncelliği

Günümüz iş dünyasındaki gelişimlerin en belirgin özelliği, kürevi karaktere haiz olmalarına ilişkin taleptir. Bu durum bir yandan bireyin dünyadaki müthiş karmaşayı fark edip ürkmesine, hatta kötümserliğine neden olabileceği gibi, diğer yandan geniş ve ileri teknolojik olanaklar sayesinde gelişimi geçmişle kıyaslanmayacak derecede yakından izlemesine ve karmaşa içinde fırsatları daha iyi görebilmesine zemin sağlamaktadır. Aslında, dünyadaki gelişimler insan için, nasıl farklılıklar oluşturabileceğine dair ipuçları sunarlar. Bu ipuçları gelecek olarak adlandırdığımız mefhumun yapı taşlarını oluşturmamızda, bize tasavvur ve tasarım olanaklarını gösterirler. Geleceğin tasavvuru; bakış açılarının, farklılıkların çeşitliliğine bilinçlenmenin ve bir medeniyet vizyonunun inşa tasarımının, insanlık ve ayrılmaz parçası doğa için iyi işlerin bizlere aktarımının bilgisini içerir.  Bu bilginin, yaşamın bütünlüğünü gözden kaçırmadan okumasını olabildiğince iyi yapabilmek ve Hz. Ali’nin sözü, “Çocuklarınızı bulunduğunuz zamana göre değil, onların bulunacağı zamana göre yetiştiriniz”, bizler için amaç ve hedefi belirleyen son derece yerinde bir önermedir. Konumuzun merkezinde bulunan politika kavramının belirleyici özelliği de sürdürülebilir ve akıllı imkânlar içeren sunuların önünü açarak anlaşılabilir-esinlendirici özelliğe haiz uzak görüşlü olabilme, fark oluşturabilme ve yaratıcılık becerilerini nesiller ötesine taşımaktır.
Bu çalışmada odak kavram “politika”dır. Dünyada üzerine ve üzerinden en fazla tartışılan ve konuşulan konulardan biri, belki de birincisi. Türkçe’de sözlük anlamı; “Devletin etkinliklerini amaç, yöntem ve içerik olarak düzenleme ve gerçekleştirme esaslarının bütünü, siyaset, siyasa. Davranış biçimi, düşünce yapısı. Bir hedefe varmak için karşısındakilerin duygularını okşama, zayıf noktalarından veya aralarındaki uyuşmazlıklardan yararlanma vb. yollarla işini yürütme. Belirlenen amaç veya hedeflere ulaşmaya yönelik karar ve eylemler bütünü.” gibi tanımlarla karşılık bulur (http: //www.tdk.gov.tr). Dilimizde sözcük karşılığı Arapça kökenli “siyasa (at talimi)” olan bu kelime-kavram, kullanımındaki içeriği açısından çeşitli anlamlarda kullanılır: Politika, her şeyden önce bir yönetme bilimidir, yani siyaset bilimidir; hükümet/devlet icraatlarını etkileme, değiştirme veya yönlendirmek işidir. Devlet yönetimini veya kontrolü ele geçirme ve elde tutma bilgisidir. Bireyler ve gruplar arasında güç ve liderlikle ilgili olan rekabettir. Yaşanılan zaman veya gelecek için kararlar almak ve uygulamak için koşullar ve verilerin ışığında alternatifler arasından seçilen eylem veya eylemleri ortaya koymak, belirlenen yöntem veya biçimlerde uygulamaktır. Özellikle bir devlet organının uygulanabilir icraat ve genel amaçlarını ana hatlarıyla açıklayan yüksek düzeyli planların kaynağı ve oluşturucusudur. Diğer yandan, devletlerin veya kuruluşların-işletmelerin bazı belirli katmanlarında politikadan anlaşılan ve bu doğrultuda uygulanmaya çalışılan şudur: Politika, bir takım maharet ve hünerlerle, çoğu kez dürüst veya ahlaki olmayan şekilde uygulamalarla karakterize edilen etkinliklerdir. Ayrıca, Arapça’da “bir işi en güzel şekilde usulüne uygun olarak yapmak”  olarak günlük kullanımda yerini alır. Batı dillerinde sözcüğün kökeni Yunanca “polis: şehir, topluluk-site” kavramından neşet eder. Daha geniş tanımlaması kamusal güç kullanımı ve uzlaşma ihtiyacının oluşturduğu koşullara göre kamusal çıkar çatışmalarının yönetimidir.
Bizim açımızdan dil kaynaklı anlayışımızda, politika ve siyaset kavramları arasında belirli bir ayırım yaptığımız; siyaseti daha geniş, politikayı ise daha sınırlı bir alanda kullandığımız ortadadır ve bu bize özgün bir zenginliktir. Buna benzer ayrımların yapılması Batıda da politika bilimi alanında mevcuttur ve genel olarak anglo-amerikan yorumlama sahasından bilimsel-akademik literatüre boyutsal kavramlar (policy, polity ve politics) olarak aktarılmıştır. Politika kavramının iş dünyasına aktarımı bu üç boyutlu kavramlaştırma vasıtasıyla olmuştur: ‘Policy’ yapılanmayı, ‘polity’ süreçleri ve ‘politics’ içerikleri kapsamaktadır ve bunların üst kavramı politikadır. İnsanın yaşamın alanları arasında bilinçli ilişkili-ilintili olarak etkileşime girdiği hemen her konuda “politika” gerek kavramsallık gerekse belirleyici olarak, hem teorik hem de fonksiyonel çerçeveyi oluşturur: Ekonomi politik, yatırım politikası, eğitim-çevre-yayın-çalışma politikaları vs. Politika üst başlıktır; diğerlerinin şekillenmesi, belirlenmesi ve uygulanması ona bağ(ım)lıdır. İş dünyasında politika kavramı ağırlıklı olarak yapılanma boyutu (policy) üzerinde şekillenir ve taban bulur. Bir şirket için bunun anlamı öncelikli olarak şu öğeleri içerir: Önlemler, kısıtlamalar, planlanmış hedefler, likidite, kar, güvenlik prensibi, risklerin belirlenmesi vb. Kanımca bu unsurlardan hareketle yapabileceğimiz en yerinde çıkarım, Fransız devlet adamı A. Briand’ın  “Politika istenilenle, mümkün olanı uzlaştırma sanatıdır” sözü olacaktır (http://www.hatayvatan.com/politika-yanlisi-af-etmez.html). Bir şirketin politikası, önemli ve (kaldırabileceği) uygun iç-dış kısıtlamaları dikkate alarak, kararlı bir şekilde belirlediği amaçlarını gerçekleştirmek için tüm önlemleri alarak hareket etmesi hususunda taban bulur. Bunun yanı sıra likidite, kar ve diğer kazanımlar ve kazançlar, şirket politikasının hedefi olarak güvenlik prensibini  –vazgeçilemez olarak- gerekli ve geçerli kılar. Hâsılı her şirket için risklere karşı koruyucu önlemleri almak en temel ihtiyaçtır. Genel işletme kavram anlayışının uygulanmasında her türlü tedbirler şirketin politikasının risklere dair uygulayabileceği stratejilerin içeriğini oluşturur.
Yukarıdaki belirtimler çerçevesinde, politikanın iş hayatı veya şirketler açısından iki önemli ve değerli ana unsuru öne çıkardığını görüyoruz: Güven ve istikrar. Bu yönüyle, modern anlayışta her kurumlaşmış yapı için siyasetin marifetiyle ortaya konan en önemli maddelerin bunlar olduğunu söyleyebiliriz. Hatta güven ve istikrarın unsur olma hüviyetinden maada ilkeler olarak belirlenmesi ve benimsenmesi daha da yerinde bir belirleme olacaktır. Eğer söz konusu iki kaide, güven ve istikrar; adillik, hukuka bağlılık, hesap verebilirlik, saydamlık, katılımcılık, etkinlik, tutarlılık (öngörülebilirlik), sorumluluk, yerinde(n)lik ve ölçülülük gibi ilkeleri türetip, uygulanır kılıyorsa, politika “yönetişim” olgusundaki potansiyele kabiliyet kazandırmış olur. Bunların gerçeklemesini istemek bir tür “ideal yönetim” oluşturmaktan geçer. Bu ideale ulaşmak için belirtilen ilkelerde hangi derecede veya oranda erişim sağlanmış ise, politikanın başarısı da o düzeydedir. Diğer yandan yönetişimi sarmalayan politika, yönetim modellerinde sunulan yatay ve dikey yapılanmalara ilişkin özgün bir bakış açısına sahiptir: Yatayın anlamı, politikanın bir işletmenin alan düzleminde barındırdığı her türlü somut ve soyut birimleri yayılım ile kapsama alanına mündemiç kılmasıdır. Dikey ise işletmede zamanla oluşan çok katmanlı sistemi oluşturan aktif unsurları görünür kılar ve bunları analiz etmemize imkan sağlar. Bu doğrultuda politikanın belirlediği başat amaç, her iki yapılanmanın oluşturduğu bütünü “birlikte katılım ve karar alma-belirleme” ilkesi çerçevesinde kısmi esnetme ile işlevsel kılmayı hedeflemesidir. Bunların dışında politikanın, klasik yönetim modellerinden ayrı olarak yönetişime ilişkin geliştirdiği farklılık pek çok işletmede marjinal olarak nitelendirilen insan değerinin üretimlerini diyagonal yapılanmanın yapı taşları olarak kabul edip, yatay-dikey anlayışına entegre etmesidir. Bu uyumlama işletme içi rekabeti yumuşatarak, kopuşlar oluşturabilen görev ünvanlamalarını ve keskin ayrımlı ast-üst ilişkilerini dengelemek hedefine yönelik olduğu kadar, rasyonalizasyona ve sosyalleşmeye dair karar almalarda en azından ilgili yakın periferiyi karar sürecine dâhil etmeyi amaçlar.
Bazı çevreler, yönetim teorisyenleri yönetişim modellerinin demokratikleşme süreçlerini yürütüme soktukları için işletmelerin doğasına aykırı olan bir sistem yapılanmasına gittiklerini ve bunun şirket içi disiplin açısından bazı zaaflara yol açacağını öne sürerler. Aslında, yönetişim ile hedeflenen şeylerden biri tam tersine şiddetlenen ve yöneticiler dâhil tüm çalışanları strese sokan şirket içi düzensizlik ve iş yükündeki artışın yol açtığı dengesizliği bertaraf etmektir. Yönetişim bireyler arası zayıf iletişimi güçlendirmek ve birlikte karar alma süreçlerini uygulamaya sokarak, bir yandan ilişkiler bağını düzenlemeyi ve kopuk olan işbirliği ağını yönetmek, diğer yandan da ortak moral-motivasyonu güçlendirerek lüzumsuz işleri, mental ve materyal savurganlığını bertaraf etmeyi amaç edinmiştir. Yoksa ana amaç demokratizasyon değildir, bu olabildiği kadarıyla yan bir sonuçtur.            


10 Ekim 2014 Cuma

İş’in Teorisi 9/4: Kapsayıcı Strateji – Teori ve Pratik Sorunu

Selahaddin Eyyubi Kudüs’ü fethettikten sonra Haçlı kumandanının “bu Kudüs gerçekten bu kadar insanın ölmesine değecek kadar değerli mi? Kudüs neyi ifade ediyor ki?” şeklindeki sorusuna önce “hiçbir şey” şeklinde cevaplamış, kısa bir sessizlikten sonra ise “her şey” demişti. Teori ve pratik olgularının yerlerini değiştirerek karşılarına Selahaddin’in her iki cevabını da yerleştirebilirsiniz; sonuç bir benzeri olacaktır. Biri fikir-düşünce, diğeri eylem-olay olan iki gerçeklik öncelikle bağlantı/ilinti ve diğer yandan illiyet çerçevesinde ayrılmaz tamamlayıcı birer bütünsel parçalardır. Teori-pratik sorunu, klasik felsefeden bilimsel bilgiye değin problematik konu başlıkları arasında yer alan ve aynı zamanda günlük yaşamda da üzerinde tartışılan bir mevzudur. Bilim teorilerinde de problematik bir alan olarak nitelendirilen teori-pratik konusu, özellikle didaktiğin ve pedagojinin öncel ve önemli araştırma-inceleme sahaları arasında yer almaktadır.
Bu sorunun çalışmamız açısından önemi, Clausewitz’in eserindeki bazı hususların bu bağlamda dillendirilmesi ve strateji konusunda da aynı sorunun güncelliğini hiçbir zaman –özellikle kadim ilmi yitiren modern dünyada- kaybetmemesidir. İlgili probleme yaklaşımımız ağırlıkla kritikçi rasyonalizmin perspektifinden olacaktır. Halen hayatta olan ve batı bilim dünyasının Germen düşün sahasından çıkan ünlü düşünür ve bilim teorisyeni Hans Albert’in bilimsel teori öğretisi (Alm. Wissenschaftslehre) alanında ürettiği bazı eserlerinde işlediği bu konunun doğru anlaşılıp değerlendirilmesi, başta bireysel açıdan sonra da işletmelerimiz açısından önem taşımaktadır. Türkiye’de işletmelerin büyük çoğunluğunda örtülü bir önyargı oluşturulan ve bu nedenle uygulamalarda çok yönlü eksikliklere ve kalitesizliğe neden olan bu problemin aşılması zorunludur. Ülkemizde temelini entelektüel sahada da kökleştiren söz konusu sorunsal, başka bazı bozulumlara da yol açmaktadır: Tembellik, atıllık, zamana dair değer yargısı eksikliği, plansızlık, sabırsızlık-sebatsızlık, zihinsel ve vizyonel daralma vs.
İster dolaylı isterse dolaysız, fikir ve düşüncelerden hareketle oluşan eylemler veya daha derin ve geniş kapsama haiz “çok boyutlu” olaylardan kaynaklansın; netice itibarıyla ortada duran olgu ya da olgular dizini zihinsel işlemlerin muhatabıdırlar. İşte bu zihinsel işlemlerin ürünleri, aksiyomları ve netice itibariyle de kuramların zeminini oluştururlar. Teorilerin yapılanmasında tamamen bilişsel süreçler rol oynayabilir, ama asli kök insana bağımlı veya onunla ilintili, ancak bazen de ondan tamamen bağımsız oluşan olgulardır. Netice de insan her olgunun yapıcısı rolünde değildir, ama bilincinde olsun veya olmasın onunla ilinti içindedir. Hangi tarzda olursa olsun, fark edilen olgu çeşitli biçimlerde zihinsel işleme sokulur ve bu işlemi müteakip zihni olan ya öylece kalır veya tekrar olguya dönüş yapar. Bütününe bakıldığında tüm bu aksiyon, hem teoriyi hem de pratiği özgün düzleminde bir arada barındırır. Yani kuram ve pratiğin, çıkarımlar ya da sonuçlar ne olursa olsun özde karşıt olmaları söz konusu değildir. Bu nedenle, teori-pratik ikileminde keskin karşıtlık gören-bulan bir anlayış, yüzeysel-düz bir bakış açısının ürünüdür; son derece basit ve indirgemeci bir görüştür. Ama bu şu demek değildir: İyi bir teori iyi bir pratiği oluşturur ya da tersi. Böyle bir bakış açısı, bir kuramı kavramış ve ona inanmış insanları derin bir boşluğa itebilir, yani onlara uygulama sahasında pratiğin şokunu yaşatabilir. Bundan dolayı, Sir Karl R. Popper’in de vurguladığı gibi; “Bilgimiz, bildiğimiz kritik küçük bir parça, hipotezlerden bir ağ, tahminlerden bir dokudur.”
            Bir konuya ilişkin proje bazlı çalışmalarda çeşitli konseptleri denememiz iş hayatında alışılmış bir faaliyettir. Bunlar kısmi olarak teorik karakter taşısalar da, gerçek anlamda ilişkili bağlam açısından teorik çerçevenin eksikliğini barındırırlar. Ülkemizde yaygın olan yaklaşım bu şekilde iken, örneğin dünyanın batı yakasının etkin kültürlerinde (özellikle Almanya’da) ağırlıklı olarak teorik çerçevenin gerekliliği-zorunluluğu vazgeçilemez öncel koşuldur. Bu durum modellemelere dayalı çalışmalar için de geçerlidir. Aslında ister teorinin pratikle örtüşmediğinden dolayı teorilere mesafeli duralım, isterse bunun tersi görüşte olalım; gözden kaçırmamamız gereken -tespit ve formüle edebileceğimiz- husus şudur: Teori-pratik ikileminde yapacağımız tartışmaların sonucunda tek yönlü bir karara saplanmamız, bizi tefekkür nimetinden mahrum kılacak ve bir takım mitlerin etkisinde kalmamıza neden olacaktır. Çalakalem çalışmak, titiz planlar yapmaya gerek duymamak, işleri yarım bırakmak, acelecilikten kaynaklanan ve sil baştan yeniden başlamak için zaman kaybettiren geri dönüşler, geliştirme mantığının eksik kalması vb. Zaten paradoksal olan bir husus da, teoriye karşı takındığımız “gereksizlik” tavrı ve işe hemen, kendi deyişimizle pratikten bir an önce başlayarak zamandan kazanacağımızı zannetmemizdir. Ama gerçekte, hangi tür girişimlerde daha fazla zaman ve enerjiyi boş yere harcamaktayız?
Her ne kadar bir teori, davranışlar ve edimlere dayalı bir işi veya olguyu, bunların gerçekleşmeleri bir takım değişik faktörlere bağlı olduğu için durumsallığı (Alm. Gestalt) tam anlamıyla kapsamasa da; her hâlükârda, teori yapılandırması bir olgunun yansıtılması ve tasviri için dikkate alınmaya değerdir ve anlamlıdır. Bu nedenle, teori ve pratiği birbirinden keskin bir şekilde ayrıştıran ve bunları karşıt olgularmış gibi addeden görüşler hatalı algılara ve anlamalara yol açmaktadırlar. İki kavramı yekdiğerine uyum sağlayan bağlamda görmek, teori ve pratik anlayışımızı elverişli kılacaktır. Albert’in de vurguladığı gibi, en yalın şekliyle –günlük yaşamda dahi- tüm teknolojik kazanımlar ve diğer pek çok kullandığımız aletler veya aldığımız hizmetler sonuç olarak teori ve pratiğin ayrılamaz etkileşimi sonucunda ortaya çıkarlar. Albert’e göre, günlük yaşamdaki pek çok sorunun çözümünde kuramsal düşünmeye dayalı yaklaşımlar büyük önem arz ederler. Yanlışlanan bir teorinin (ayrıca yanlışlık kötü bir şey de değildir) sağladığı çıkarımlar ve yaşama taşıdığı açıklamalar da ki, bunlar bir noktada a posteriori uygulama için birçok yardımcı unsurlar sunabilirler. Ama ne olursa olsun, insan zihni işlevinin doğası gereği, uygulama öncesinde işe girişmeden hemen önce –rutinler hariç ki, onlarda dahi çoğu zaman dâhil- varsayımlar üretir; yani a priori yarar sağlama yolunu seçer.

Azımsanmayacak derecede fazla sayıda şirket üst düzey yöneticisinin gerçek anlamda “politika zorunluluğu” olut-koşulunu, anlayamama veya işin yapılışı açısından, politikayı zahmetler oluşturan bir engel ya da hantallaştırıcı ve pratik karşılığı olmayan nazari bir meşgale olarak görmesi ve sair nedenlerle işletme ajandasının ilk ve en önemli ilkesel maddesi olarak kabullenmediğini sıklıkla müşahede etmekteyiz. Ama strateji söz konusu olduğunda, bunu adeta oybirliği ile onaylamaları, fakat stratejiyi onu üreten ve yönlendiren politika olgusundan kopuk olarak yürürlüğe koyma girişimleri, yönettikleri şirketi “götürü işletmeler” olarak sınıflandırmalarından başka bir şey değildir. Türkçe’deki “bakkal dükkânı gibi şirket” deyişi bu açıdan tam yerinde bir tabirdir ve ilginç olan söz konusu tipteki yöneticilerin şirketlerindeki çalışmalara ve çalışanlara ilişkin şikâyetlerinde, yakınmalarında aynı deyişi kullanmalarıdır.

8 Ekim 2014 Çarşamba

İş’in Teorisi 9/3: Kapsayıcı Strateji – Anlama, Anlamlandırma ve Aktarım Sorunu

Strateji kavramının tanımlarında –ki bu konu üzerine baskın bakış açılarını yansıtırlar-, stratejinin; sert veya ılımlı güç kullanımı veya gücü kullanma baskısının oluşturduğu korku vasıtasıyla, yani bir nevi gözdağı vermek suretiyle, diğer çeşitli öğelerin de desteğiyle politikanın belirlediği hedeflerin elde edilmesi ve güç elemanlarının hazırlanması olarak tasvir edildiği hususu hâkim bir biçimde öne çıkmaktadır. Görüşümüzce, kürevi sosyal ve diplomatik ilişkilerin tamamen dışında, yalnızca iktisadi alan çerçevesinde düşünüldüğünde büyük veya küçük olsun, tüm şirketler için geçerli olan işletme yönetiminin anasırının politikadan başka bir şey olmadığıdır. Buna göre, yukarıda bahsettiğimiz strateji tanımlarının gerek genel anlamda gerekse özelde, kavramın savaş olgusu üzerinden tarifi ve bunun ekonomik sahaya işletmesel temelde aktarımı yüzeysel olması bir yana, aynı zamanda malul iktisadi kuramsal girişimlere yol açmasıdır. Bu türden bir algının getireceği anlamanın sonucundaki anlamlandırma stratejiyi odağa yerleştirmeye ve onu asli unsur zannetmeye yol açar. Diğer yandan, strateji sözcüğünün kendine has bir çekim kuvveti vardır. Mesela üzerinde konuşulan bir konunun olduğundan fazla anlam ifade etmesini ve etki bırakmasını istiyorsak “stratejik” olduğundan dem vurmamız yeterlidir. Bu da cilalanan imajı ile strateji kavramını çekici kılar. Ama gerek geçtiğimiz gerekse içinde bulunduğumuz çağda politikanın stratejiyi sadece planlamalara dayalı araçsal bir yol olarak ürettiğini ve/veya sunduğunu kavrayanlar, Clausewitz’in “stratejide her şey çok basittir, ama bu işleri kolaylaştırmaz” belirtiminin okumasını tefekkür ederek yapabilenlerdir. Strateji açısından politikanın öne sürdüğü baş koşul, olabildiğince geniş kapsamlı ve çok sayıda diyalektik prensip temelinde varsayımlar oluşturulmasıdır. Politika doğal işlevi olarak asli gaye ve bağıl amaçları oluşturur, hedefleri koyar ve bunlar genelde uzun vadeli başat paradigmaların geçici ve değiştirilebilen çıkarımlarıdır. Politika bu yönüyle ana ve kapsamlı konuyu adeta yaratır. Ama konunun-gayenin alt başlıkları olan amaçlar ve hedefler her zaman değiştirilmeye hazır maddelerdir; zira politika “soyut, böylelikle kendine özgün transandantal bir varlık” olarak insan yaşamında yer alır. Peki, böylesine soyut bir kavramın yaşamı bu denli etkin bir şekilde biçimlendirmesi nasıl mümkün olabilmektedir? Bu sualin ortaya koyduğu problemi anlamamız, bu çalışmanın ana tezinin de anlaşılmasına vesile olacaktır!
İşletme modellemelerinin metodolojik çalışma çerçeveleri, sunduğu nazari düşünceler dizini ile bilhassa yeni yüzyılda strateji sözcüğünü merkeze yerleştirme eğilimindedir. Küreselleşme ve iş hayatındaki hızlı değişimler işletmeleri başarılı olabilmeleri için yeni yetenekler geliştirmeye ve daha güçlü olmaya zorlamaktadır. Bu yüzden işletmeler, gelecekte daha başarılı bir şekilde rekabet edebilmelerine olanak sağlayacak bir yapıya kavuşabilmek için çeşitli gelişim ve değişim yöntemlerinden faydalanmakta veya yeni yönetsel yaklaşımları uygulama yoluna gitmektedirler. Bu bağlamda, işletme ile çevresi arasındaki ilişkilerin düzenlenmesini öngören ve öyle adlandırılan “stratejik yönetim” yaklaşımı, işletmelerin rekabetçi konumlarını güçlendirmelerine katkı sağlayacak bir yönetim uygulaması olarak değerlendirilebilir. Bu önerme politikanın ne olduğunun iyi anlaşılması ve hatta içselleştirilmesi halinde pratik bir değer ifade eder; yoksa pek çok şirkette olduğu gibi havada asılı bir sıfat tamlamasından öteye ve binlerce işletmenin kuruluşunu müteakip ilk beş yıl içinde kepenk indirmesinin önüne geçemez.
Bir şeyi anlamamız genel olarak algılama ve o şey üzerinde iradi veya gayriihtiyari belirli kararlar çerçevesinde oluşturduğumuz kanaatlarla başlar. Yani ağırlıklı olarak bilişsel kaynaklıdır. Doğru veya yanlış, anlama işlevini kanaatlerimiz üzerinde tefekkür etmeden, kritikçi akılcı, hatta imkân dâhilinde ise deneysel sınama ve sorgulamalara tabi tutmadan içselleştirdiğimiz takdirde olgun bir anlamlandırma aşamasına geçmemiz mümkün değildir. Bu durumda bakış açımızı şekillendiren belirleyici unsur, eşyayı/nesneyi sadece öznel zaviyeden okuma işleviyle sınırlı olacaktır. Hâlbuki anlamlandırmanın öncel koşulu nesnenin bir de kendi üzerinden okumasını yapmakla olasıdır. Anlama ve anlamlandırma süreçleri başat şartlardan yoksun ise, eriştikleri düzey “günlük bilgi” mesabesindedir. Bu tür bilgiler yaşamımız açısından çok önemlidir, ama gerek insan gerekse ürünü olan işletmeler günlük bilginin dışında derinlik içeren ve sunan bilgilere, yani kuramlara gereksinim duyarlar. Burada derinlik ile kastedilen illa ki karmaşık düşünsel sistemlere ilişkin değildir, aksine karmaşık olan veya kompleks hale getirdiğimiz modellemelerin basitleştirilmesidir de. Örneğin, A.B.D.’nin en büyük yoğurt üreticilerinin başında gelen ve bir Türk’ün sahibi olduğu (Hamdi Ulukaya) Chobani şirketinin ulaştığı liderlik konumunun öyküsü incelendiğinde şirket politikasının işin başlangıcı aşamasında 11 maddeyi içeren bir manifestoya dayandığı ve bu maddelerin her birinin ihtiva ettiği eylemlerin belirlenen politikanın ürettiği stratejinin-stratejik adımların yansımaları olduğu görülecektir (Capital Dergisi, 2014/4 sayısı, S. 95).
Ulukaya’nın işletme manifestosunun bilhassa 1. ve 9. maddelerindeki belirtimi de burada bahsettiğimiz hususlara işaret etmesi açısından dikkat çekicidir: ”İlk işim pazarı anlamaya çalışmak oldu. Tek başıma gidip marketlerde insanların yoğurt alma davranışlarını inceledim… İşin çok karışık olduğuna hiçbir zaman inanmadım. Benim için basit düşünmek önemli. Ben organizasyona değil, ürüne odaklandım. Organizasyon sonra geldi.”
Strateji sözcüğünün kavramsal anlamda işletme yönetimi alanına taşınması 1960’lar sonrasında başlamakla birlikte, asıl yoğunlaşma 1980’li yılların sonudur. Strateji kavramının daha önceki tanımları genellikle şirketlerin yapılanmaları ve geleceğe yönelik kestirimleri ve daha yüzeysel planlamalar ile ilgili iken; günümüzde küreselleşmenin getirdiği sert rekabet ortamı işletmeleri çoklu alan kombinasyonlarını kapsayan, sonuçta farklılık yaratma, somut olduğu kadar ve hatta daha da fazla soyut değerler üretme, markalaşma ve duyguları ön plana alan arzulama ve daha ağırlıklı olarak “insandan insana (H2H)” modelleri üzerinden pazarlama fonksiyonlarını marka yönetimine dayalı olarak uygulamaya; buna paralel olarak örneğin şirketlerin gelişimi için başarılı üretim ve pazarlama hedefleri kadar aynı şekilde çalışanlar ve ortaklara yönelik olarak da H2H doğrultusunda derinlikli stratejik çalışmalar yapmaya zorlamaktadır. İşletmeler için tüm bu stratejik çalışmaların göbeğine “içselleştirilmiş kapsayıcı iletişim” olgusu oturmuştur. Dünyada pek çok ilki başlatan ve uygulayan P&G ve Unilever gibi şirketlerin en başta insan ilişkileri ve değerleri olmak üzere, üretimden başlayarak pazarlama-satış fonksiyonlarına kadar tüm işletme süreçlerini kapsayan üst başlıklar “marka ve iletişim” unsurlarıdır. Bu çerçevede, insan kaynakları anlayışının insanileşme-insan değerlerine dönüşmesi, marka ve iletişim mefhumlarının öncelikle insana dair olan üzerinden şekillenmesi ve işletme molekülünü sarmalayıp kuşatması bir şirketin politikasının düşünsel ürünleri olarak kapsayıcı strateji için modeller sunar. Ancak, politikanın varlık bulabilmesinin ön şartı harstır. Şirket ve ona özgün iş kültürünün oluşup yeşermediği, yaşam olanağı bulamadığı işletmeler ise politikanın inşasına malik olamazlar ve bireysel veya grupsal keyfiyetleri politika zannederler. Politikanın inşası bir şirket için onun olgunlaşarak sağlam bir temel üzerinde yapılaşacağının garantisi değildir. Bunun realizasyonu süreklilik, istikrar gerektirir. Clausewitz’in de strateji hususunda işaret ettiği ve vurguladığı istikrar koşulu aslında politikanın egemenliğine dikkati çekmektir.
Günümüzde hala strateji olgusunu anlama ve anlamlandırma yolunda, birçok işletme yöneticileri, akademik çalışmaların dışındaki bazı tipik kaynaklara yönelerek kısmen kitap okuma ile direkt ve basit yollardan öğrenme yolunu tercih etmekte ve buna ilave olarak sıradan etütleri ve uygulamaları içeren softskill eğitimler aracılığıyla neticede sertifikadan başka değer taşımayan bir takım belgeleri elde etmekten öteye gidememektedirler. Çalışma hayatında pek çok işadamının ve yöneticinin stratejinin ne olduğunu bilmediklerine, üstüne üstlük bilmediklerini kendilerine göre uyarlamalarla çalışanlarına aktardıklarına şahit oldum. İşin daha garibi, çalışanlar arasında konuya hâkim genç, ama deneyimsiz bazı elemanların bu durum karşısında şaşırdığını veya bunu alaya aldıklarını, bunlardan pek azının kendilerine aktarılana itiraz ettiklerini, fakat karşılaştıkları negatif tepkiler nedeniyle belirli aşamalardan sonra artık görüş dahi belirtmediklerini gözlemledim. Bu tip durumların dünyanın her ülkesinde var olduğu vakıadır; ancak ülkemizde bu hastalıklı davranışın –ne yazık ki- fazlaca geçerli ve oldukça yaygın olmasının bu bölümün başlığını oluşturmasındaki rolü çok büyüktür.
Yukarıda sözünü ettiğimiz örnekler ve saptamalar üzerinden yaptığımız okuma sonucundaki çıkarsamamız şudur: Bir olgunun veya mevzunun gerçekliği yönüyle algı mesabesinde veya onu da aşıp “ana başlık” olarak anlaşılması ve bu doğrultuda eyleme gitmemiz yanıltıcı ve dar kalıplı düşünce şablonları oluşturmamıza, davranışlarımızın sınırlanmış çerçevelerde takılıp kalmasına, hatta ileri aşamalarda dogmalarda ve/veya sanrılarda saplanmamıza neden olacaktır. İşletmelerde yönetim anlayışının mutlaka ön takılara bağlı kalmadan belirleyici unsurun politika gerçekliği olduğunun ve gelişime dair fikirlerin öncelikle bu gerçekliğin daha iyi anlaşılması için kullanılması elzemdir. Zira bu husustaki anlama işlevi anlamlandırma ile karşılıklı etkileşim içindedir. Politikanın kendine açılan alan ile daha iyi anlaşılacağı ve genişletilmiş-genleşmiş politik alan üzerinden gerek bireysel gerekse ortak aklın çok daha iyi gelişeceği ortadadır. Politik alan açılımlarını sağlayan ise öz-ü-gürlük ilkesini şiar edinmektir. Önce anlama-anlamlandırma etkileşimi ve bunu müteakip sarih retorik ve etik rehberlik, aktarımdaki sorunları da en aza indirgemeyi ve böylelikle diğerlerinin de “zamanı gelmiş” işlenmiş bilgiye erişimini mümkün kılacaktır. Bir şirketin politikası yazılı veya yazısız manifeste edilmiş ana akım objesidir. Strateji ise bu objenin oluşturduğu alt başlık düzeyinde sunulan bilimsel-nitelikli yolları, yordamları içerir. Strateji olgusuna değer kazandıran, böylelikle anlam ve erinç aşılayan, politikanın onu kapsamlı-kapsayıcı kılmasıdır. İşadamı Ayhan Yasan’ın Konya’daki bir MUSİAD şube toplantısında dillendirdiği şu sözler şirketler açısından çok önemli olmasının yanı sıra iş dünyamızın içinde bulunduğu genel durumu da ortaya koymaktadır: “Şirketlerin mutlaka bir amacı olmak durumundadır. Buna bir örnek olarak Türkiye’de bir şirket kaç para ise vereceğim diyerek önemli bir Amerikan şirketinin üst düzey yöneticilerinden birisini 25 bin Dolar aylıkla transfer etmek istedi. Yöneticinin şirkete ilk sorusu ‘sizin ne vizyonunuz var’ oldu. Şirket buna cevap veremediği için bu yönetici gelmedi. Bu nedenle kurumun bir varlık nedeni olmalıdır ki, istikamet nedeniniz olsun. Varlık nedeni yoksa istikamet belirleyemezsiniz. Politika şirketlerin kurumu, çalışanları, tedarikçileri ve müşterilerini, yani bütünün hukukunu koruyarak karşılayabilme sanatıdır. Eğer siyaset gütmezseniz her biri tuttuğunu çeker alır götürür ortada bütün kalmaz. Siyaset bütün bu gücü bir arada tutup her birini tatmin edecek cevabı verme sanatıdır. Siyaset özünde teşkilatın organlarının yürüttükleri işlerde tarafların birbirlerine karşı tutum ve davranışlarının sınırlarını belirleyen ve özellikle teşkilatı oluşturan tüm fertlerin faaliyetlerinde meşruiyet kaynaklarından biri olan usul ve kurallar olarak da tarif edilebilir.” (Konya’daki bir Musiad toplantısından).


6 Ekim 2014 Pazartesi

İş’in Teorisi 9/2: Kapsayıcı Strateji - Giriş

Bir önceki kısımda belirtildiği üzere, bence Lenin’in son derece iyi bir biçimde kavradığı gibi merkezinde politikanın yer aldığı Clausewitz’in teorilerinde savaş yan bir etken, abartılı bir deyişle ifade edecek olursak, görüngüden öte bir şey değildir. Aslolan politikanın yapılandırıcı ve şekillendirici rolü ve gücüdür. Politikanın gücü ise öncelikle iktisattan kaynak olarak yararlanır -ekonomi onun başat beslenme kaynağıdır-, istikrar ile taban bulur; stabilizasyonun sağlanması ve yerli yerine oturtularak sürdürebilir kılınması için her türden sömürü, şiddet, terör veya savaş mubahtır. Hatta öyle ki, devletler yönetimlerinin politikaları aracılığıyla toplumlarının ekseriyetine bunu talep ve kabul ettirerek meşrulaştırırlar. Günümüzde bu “hileli yönlendirmenin” en dinamik aracı silahlı güç, medya ve bunları destekleyen yüksek teknolojiye dayalı bilişim-iletişim sistemleridir.
Çağdaş olarak adlandırılan bazı batı ülkelerinde politikacıların, dünya tarihinde iz bırakmış devlet adamlarının ve askerlerin başucu kitabı olan “Vom Kriege” son yıllara değin ülkemizde silahlı kuvvetlerin harp akademilerinde ders olarak; bunun dışında akademyanın ve siyasetin –o da ağırlıklı olarak diplomaside- dar bir alanında ilgi görmüştür. Bu ilginin ise, kitabın çok az okunduğuna ve derin anlamlı kazanımlarıyla tanışmadan daha çok kulaktan dolma bilgilere dayandığını belirtmek isterim. Aslında batı dünyasında da son 25-30 yıl öncesine kadar eserin çok fazla okunmadığını, ama bu duruma rağmen çok kere ve tekrara dayalı atıflar yapılan bir kaynak olduğunu bilmekteyiz. Bunun başlıca sebebi eserin orijinalinin ansiklopedik bir karakter izlenimi bırakması ve çok geniş bir hacme sahip olmasının (1000 sayfanın üzeri) yanı sıra, özellikle yazarının oluşturduğu teorilerin sunduğu modellerin soyut algılanan çıkarımında (ünlü teori-pratik problemi) okurun zorlanması, bunun da derin okumalar yapılamamasına neden olmasıdır. Bundan dolayı, yukarıda da belirttiğimiz gibi eserden yapılan ana çıkarım strateji kavramı üzerinde odaklanmış, politika olgusunun öncelliği ve baskınlığı çoğunlukla tam anlamıyla fark edilememiştir. Bunun yanı sıra eserin savaş ve strateji ikilisinden hareketle değerlendirilmesi ve bunlarla sınırlandırarak çerçevelenmesi, içeriğin ve anlamın askeriyeye atfedilmesine neden olmuştur. Bu durum II. Dünya Savaşı sonrasında ulusların birbirleri ile rekabete girmeleri sonucu değişime uğramaya başlamış ve özellikle strateji kavramı ekonomistlerin ve politologların da kullandığı bir kavram haline gelerek daha geniş bir anlam kazanmıştır. Clausewitz’in teorileri Harvard Üniversitesi İşletme İktisadı bölümü başta olmak üzere pek çok yönetim okullarının öğretim programları arasına girmiştir. Bilhassa Boston Consulting Group, “Vom Kriege” üzerinden iş dünyasına yönelik olarak birçok çalışma yapmaktadır.
Clausewitz uluslararası çatışmaları amaç, hedef ve araç ekseninde analiz etmiştir. Ona göre her savaşın amacı düşmanı kendi isteği doğrultusunda boyun eğdirmektir. Hedef, amacın gerçekleşmesi için düşmanı güçsüz hale getirmektir. Hedefin erişilmesindeki takipçi unsur stratejidir ve bu pek çok şekilde cereyan eder. Örneğin, düşman ordusunun çökertilmesi yoluyla (muharebeler kazanmak, ikmal yollarını kesmek gibi) veya askeri olmayan girişimler-
le (propaganda vasıtasıyla düşman ülke toplumunun savaş isteğini, motivasyonunu kırmak, diğer yabancı ülkelerin muhalefetini sağlayarak düşmanın siyasi izolasyonu vb.) hedefin realize edilmesi sağlanabilir. Hedefe ulaşmada insan aklının keşfettiği ve devletin sahip olduğu bütün moral ve fizik güçler, her türden yardımcı teçhizat vasfıyla araç olarak kullanılır.
            Amaç, hedef ve araç ekseninden esinlenen ve savaşın asli içeriğinin kısa, öz ve vurgulayıcı yorumu, Clausewitz’in meşhur cümlesinde “Savaş politikanın başka araçlarla yalın bir biçimde sürdürümüdür” ifadesini bulur („Der Krieg ist eine bloße Fortsetzung der Politik mit anderen Mitteln“, (Vom Kriege I, 1, 24). Clausewitz’in çok sık atıf yapılan bu sözü, biçimsel ve meşruiyet aracı olarak ordunun politikayı belirleyen ve yürüten unsur olduğu şeklinde yorumlanmaktadır. Hâlbuki onun sıklıkla vurguladığı ön koşul olan „politikanın öncelliği“ hususu, her durumda savaşın ve dolayısıyla ordunun politikanın emrinde olduğuna ve politikanın bir aygıtı olmaktan öte özellikli bir anlam taşımadığına ve ordunun kesinlikle politika belirleyicinin yerini almaması gerektiğine işaret eder. Clausewitz’in bu önemli tespitinin ciddiyetini en iyi anlayanlar, askeri darbelere maruz kalan ülkelerin toplumları olmuştur. Bu noktada asıl önemli husus, darbelerin içyüzünü anlamaktan ve bu konuda bilinçlenmekten geçer. Örneğin ülkemizdeki askeri darbelerle ilgili olarak ana hedefe oturtulan ordunun asli unsur ve yürütücü güç olmadığını ve oluşturulanın vesayet değil, iki asırlık geçmişi olan velayet olduğunun ve askeriyenin bu işte netice itibariyle rol biçilen çok yönlü bir aygıttan öte işlevinin olmadığının nihayet anlaşılması gerektiği kanısındayım. 1 Siyasi alana dair bu olgu; politik akıl tarafından düşünülen, tasarımlanan ve tanımlanan bir amacın çıkarımsal uzantısı olan hedef veya hedeflerin hangi araçlar ile yöntemsel olarak (hangi yollarla) gerçekleştirildiğinin örneklemesidir. Görüleceği üzere düşünen ve yürüten belirleyici ana unsur politikadır; onun belirlediği yöntemler vasıtasıyla amaç/amaçlar üzerinden hedefi/hedefleri gerçekleştirmek için kararlılık ile olabildiğince hatalara düşmeden çok yönlü ve eksiksiz olarak planlamalara dayalı yürütülen birleşik uygulama edimleri ise stratejiyi oluşturur ve biçimlendirir. Clausewitz’in de belirttiği gibi “strateji son çözümlemede akıllı olmanın yeni yollarını aramaktır.”
Bazı terminolojik farklılıklar, stratejinin anlamlandırılmasındaki analojik yapılanmayı engellememektedir. Bu bağlamda, iktisadi alanın aktörleri de başka alanlar ile yaptıkları benzeşmelerde olduğu gibi (örneğin fizik, sosyal darwinizm, biyoloji, kimya vb.) askeri analojileri de kullanmaktan geri durmamışlardır. İş dünyası açısından askeri stratejiden esinlenerek, işletmelere yönelik andırışıma dayalı bu türden düşünceleri derli toplu olarak ilk kez Kenneth R. Andrews’in 1971 yılında yayınlanan “The Concept of Corporate Strategy” adlı klasik yapıtı ile dile getirdiği bilinmektedir. Kendisi stratejiyi bir işletmenin neler yapabileceği (üstünlükler ve zayıflıklar) ve işletmeye açık olan olanaklar (dış ortam fırsatları ve tehditleri) cinsinden tanımlamıştır. 1980’lerden itibaren buna benzer örneklere iş dünyası ile ilgili olarak yazılan kitaplarda sıklıkla rastlamaktayız. Özellikle son10-15 yıldır işletmelere yönelik hemen her çalışmada strateji sözcüğünün adeta merkeze oturtulduğunu ve düşünme şablonlarını şekillendirmede başat rol üstlendiğine tanık olmaktayız. Ancak, bir sözcüğün kavramsal niteliği tam anlaşılmadan ve ondan hareketle oluşturulan tezlerin pratikteki uzamları titizlikle gözlemlenmeden iş hayatında kullanımın sonuçları daha baştan başarısızlığa mahkûmdur. Analojilerin yaratıcılığa katkısını ve pratik değerini yadsımıyoruz. Ama burada olduğu gibi, Clausewitz’in netice itibariyle savaşa dair söylemini iş hayatına transfer etmek son derece sıradan bir aksiyondur ve pek çok farklılıklar içeren bir alanın gerçekliklerini ayrı bir alana taşımak zorlama olacaktır. Aslında buradaki temel sorun iş yaşamını savaş olgusu ile benzeştirenlerin bakış açılarından kaynaklanmaktadır. Düşünceme göre, Clausewitz’in içinde bulunduğu uluslararası konjonktürün içerdiği kaotik pozisyon ile günümüzde küreselleşmenin yarattığı karmaşa arasında paralellikler kurabiliriz; yoksa alanların eşleştirilmesine yönelik benzeşimler üzerinden işletmelerin okumasını yapmamız yanıltıcı sonuçlar türetmemize yol açacak son derece kısır girişimler olacaktır. Bence, Clausewitz’in öğretileri bizler için bir çıkış ve hareket noktası olması açısından verimli bir saha sunar, fakat bu avantajı neredeyse birebir örtüşme vasıtasıyla yorumlamalar ve sonuç çıkarımları için kullanmamız sıradan olacaktır. Clausewitz’in deyişiyle “stratejide her şey çok basittir, ama bu işleri kolaylaştırmaz.”
Bu çalışma çok katmanlı olan ve metodolojik yönüyle zahmet gerektiren yoğunluklu zihin-işlevsel bir projeyi ortaya koymayı amaçlar. Konuların eklemlenme ve geçişlerin uyumu, bu tür çalışmaların gerektirdiği betimleme, açıklama, anlama ve çok yönlü okumalara dayalı yorumlamaları zorunlu kıldığından, olgunun zihinsel işleme sokulması ve tekrar olguya dönüşün yapılması, yöntemselliği zorlaştıran nedenlerin başında gelir. Ama bunun yapılması, bu çalışmanın ana tezinin anlaşılması açısından zorunlu olduğu gibi, onun soyut karakterini belirli bir düzeyde de olsa elle tutulabilir ve uygulanabilir bir hale dönüştürülebilmek için gereklidir.
          Çalışmamız, kavramın tarihsel gelişim doğrultusunda açılımının yapılmasını müteakip, Clausewitz’in teorilerindeki strateji okuması ile bu kavramın günümüz iş dünyası için ne anlama geldiğinin kıyaslamasını içermektedir. Ayrıca, konu başlığında yer alan “Kapsayıcı Strateji” kavramının kaynağı olan politika konseptinin ortaya koyduğu belirleyici gücü ve özellikle ülkemizdeki şirketlerin kahir ekseriyetinin bu son derece önemli konuyu kavrayamadıkları için ya distribütör ya da “merdiven altı fason üretici” mesabesinde kalmaya devam ettikleri, en iyimser olasılıkla kopyacı şirketler olarak global piyasada figüran oyuncular oldukları gerçeği ortaya konulmaktadır. Politika oluşturmanın ve bu olguyu sürdürülebilir şirket olmanın yollarından biri olduğuna inandığımız “iyi yönetişim” modellemesi ile işaret ettiğimiz kısımlar, tipik bazı ezber anlayışların (misyon-vizyon gibi) kritize edildiği bölüm ile eklemlenmiştir. Böylece başarılı bir işletme olmanın ciddi ve zahmetli bir iş ve samimiyet ile sürekli izlemeye dayalı zihinsel ve bilişsel -mümkünse deneysel- bir işlevler bileşkesi olduğu; bu sayede farklılığın yaratılabileceği ve küresel pazarda etkin olunabileceği, ama “bildiğimiz strateji sözcüğünün” neticede sadece geçici bir edim ve gerçek manasını ancak politikanın ona kapsayıcılık nitelemesini kazandırması ile bulan politik bir enstrümandan çok daha fazla bir şey olmadığı gösterilmeye çalışılmıştır.  

-------------------------------------     
1 I. Dünya savaşı öncesinde ve esnasında Alman ordusunun generalleri kendilerini siyaset yapıcı olarak görmekteydiler. Aynı durum Osmanlı ordusu için de geçerlidir. Öyle ki bu pretoryan anlayış ülkemiz açısından son yıllara değin devam etmiş olup -silahlı kuvvetlerin yapmış olduğu darbeler bunun en bariz örnekleridir-, “askeri vesayet” olarak adlandırılmıştır. Türkiye açısından büyük travmaların ve sorunların kaynağı ve yürütücüsü olan bu idare biçimini– ki bu topraklarda 200 yılı aşkın süredir çeşitli dönemlerde periyodik olarak tebarüz eden bu idare yapısını iç ve dış destekli “bürokratik velayet” olarak nitelendiriyorum; görüşüme göre ordu bu velayetin silahlı baskı ve korkuyu sağlayan aracı olmaktan öte değildir. Türkiye’de bilhassa son yıllara değin tüm baskınlığı ile hakim olan otoriter devlet erkinin oluşturduğu idare tarzı bürokrasi marifetiyle, ona biçilen velayet sayesinde T.B.M.M.’nin temsil ettiği varsayılan millet vekaletini malul kılmıştır.













İş’in Teorisi 9/1: Kapsayıcı Strateji - Giriş

Carl von Clausewitz’in meşhur eseri Savaş Üzerine (Vom Kriege) ile tanışmam 1983 yılında Lenin’in Eserleri üzerine yaptığım bir tez çalışması ile oldu. Lenin’in, Clausewitz’in eserinin belirli bölümleri üzerinde bizzat kendi el yazısı ile aldığı notları son derece ilginç bulmuştum (Lenin Clausewitz’den öğreniyor). Bilhassa politikayla ilgili olarak yaptığı betimlemeler ile öncel olarak siyaset teorilerinin uluslararası ilişkileri kapsayan yönüne dair tezlerini ve marksist kuram üzerinden türettiği kendine özgün tarzdaki materyalist diyalektik temelli politikaya (marksist-leninist doktrin) ilişkin yorumunu son derece etkileyici bulmuştum. Diyalektiğin büyüsü! Lenin’in çıkarım-yorumsaması oldukça etkilendiği bu eserden hareketle, onun siyasi taktik ve stratejisinin kuramsal çerçevesini ve tanımını belirlemiştir.
Anglo sakson bilim felsefesinin ağırlıklı tüme varımsal yaklaşımına dayalı bölümleme-parçalama metodu doğrultusunda, politikayı en basit anlamıyla iç ve dış olarak ayırması, ürettiği reel politiği de bu ayrım üzerinden uygulamasına karşın, marksist-leninist pratik -Clausewitz’in sıklıkla ve ısrarla vurguladığı gibi- sürekli tümsel olarak görülen politika tarafından belirlenir. Bu bağlamda, politika bütünsel ve her daim öncel olandır; diğer tüm oluşlar tümsel olanın, yani politikanın araçlarıdır. Politik istem, bölünmüş-parçalanmış uygulamalarda dahi her bir parçayı politiğin tümsel varlığına uygun ve uyumlu olarak yine bir bütün olarak kavrar ve gerçekleştirmeye çalışır. Savaş, barış, ekonomi, uluslararası ilişkiler, diplomasi, toplumsal kurumlaşmalar, hatta bireyselleşmenin bazı önemli elementleri dahi politikanın diğer araçlarla devamıdır ve tamamı politikaya tabi kılınmıştır. Buna göre, diğer bir açıdan bakıldığında politikanın araçlarının unsur olmaktan maada birer suret, yansıma olduğu çıkarımının tartışmaya değer bir husus olduğu kanısındayım.
Clausewitz’in eseri üzerine yapılan çalışmalarda genel olarak her ne kadar strateji kavramı öne çıkarılsa da, şahsım açısından eserin anasırını politika olgusu oluşturmaktadır. Stratejinin politikanın yan bir ürünü, aracı olduğunu belirtmiştim. Çalışmamın başlığındaki “kapsayıcı strateji” ile işaret ettiğim husus, aslında politikanın bir bütün olarak stratejiyi üreten sistematik ve dinamik tümsel bir yapılanma olmasından ve kavramın sonuna veya başına “herhangi bir kelimenin” konulduğu “strateji” söylemlerinden (stratejik öngörü, planlama, mimari, liderlik, yönetim vs.) ve bunun getirdiği “dayanılmaz parçalanmayı” toparlama çabamızdan kaynaklanmaktadır. Bu türden eklemeler baktığımızda konunun gittikçe dağıldığını ve kontrolsüz bir şekilde kendi içinde de bölündüğünü görüyoruz. Farklı çevrelerin kendi bakış açıları doğrultusunda “strateji” olgusunu dört bir yandan çekiştirdiğini gözlemlemekteyiz. Böylece her alanı ayrı ayrı sahiplenen kuruluşların, eğitim kurumlarının boy gösterdiği, toparlayıcı düşünmenin bölük pörçük edildiği bir “strateji katmanları pazarı-evreni” oluşturulmaktadır. Bu durum kafa karıştırıcı olmanın ötesinde, somut ve soyut anlamda çeşitli rantlara, sömürülere kapı açmaktadır. Bir kavramın-olgunun evirilme süreçlerinden geçmesi ve insanın düşünme kabiliyetinin özelliklerinden dolayı parçalanması doğaldır. Ancak, belirli aşamalardan sonra bu denli parçalanmanın getirisi onun bitişi anlamına gelebilir. Bu nedenle, kavrama dair oluşturulan paradigmaların bu gidişle sürekli yamamalarla kavramının başına daha çok kelime ve yorum gelecektir. Bu “zıvanadan çıkma” halinin ya önüne geçeceğiz ya da bu olguyu yozlaştırıp tüketeceğiz. Bundan dolayı bu meseleye kapsayıcı bir anlam yükleyip, toparlayıcı bir kavrama odaklanacağız: Stratejiden söz edilen ve onun etkin uygulanmaya çalışıldığı her türlü ortamın veya durumsallıkların kökeninde başat oluşturucu olarak politika yatmaktadır.
Politika olgusunun tümselliğini iyi anlayan diğer bir ismin Adolf Hitler olduğu görüşündeyim. Ancak, onun anlamlandırma ve aktarımdaki pragmatist yaklaşımı ve bundan neşet eden totaliter ve şiddet eğilimli uygulamaları, potansiyel faşist ve ırkçı uyanışı tetiklemiştir. Bu durum insanlık tarihinin belki de en ağır dramının yaşanmasına ve bir toplumun çöküşüne sebep olmuştur. Bu ve benzer örneklerin gösterdiği üzere, bir olgunun anlaşılması ve anlamlandırılmasında belirli potansiyel riskler bulunmaktadır. Bu nedenle, bu süreçlerin okumasının çok iyi ve titizlikle yapılması ve olası risklerin olabildiğince geniş kapsamlı olarak tespit edilmesi elzemdir. Politikanın bu noktalarda yüzleşeceği en kritik risklerden biri yönetim belitinin, totaliterlik ve şiddet uygulama risklerini barındırmasıdır. Bundan dolayı, günümüzde insanları ilgilendiren her türden organizasyon aygıtlarının sevk ve idaresinde, risklerin karşısına bertaraf edici veya koruyucu mekanizmalara dair uygulanabilir nitelikli aksiyomlar geliştirmemiz şarttır. Yönetime dair olan risklere karşı geliştirilmesi gereken önlem modelleri arasında, “İyi Yönetişim” yapılanmasının son derece elverişli olduğunu düşünüyorum ki, bu çalışmada sunulan favori modelleme bu olacaktır.









5 Ekim 2014 Pazar

İş’in Teorisi 8/7: Sonuç Olarak Toplam Kalite Yönetimi’nde Uyum ve Uygulama Sorunu

Bir sistemin ortam, zaman ve durumsallığa bağlı olarak bağdaşık bir karakter arz etmemesi normaldir. Doğal olmayan insanın mükemmelliğe olan isteğinin sınırsız olarak algılatılmasını, aslında dürtülenin arzular ve bunların çabuk tüketilen duygular olduğunu fark edemeyip, bu türden sistemlerin titizlikle incelenmeden hayatımızın içine sokulmasıdır. Örneğin, kalite sistemleri bağlamında oluşan son derece basit bir yanılsama, sistem sayesinde disipline ve düzgün işleyen bir düzenin ve uyumun oluşacağı algısıdır. Oysa sistem uygulamalarının analizinde öncelikli olarak fark edilebilecek husus, karmaşık iş akışlarının bir noktadan sonra kendilerine dair herhangi bir etiketleyici imlem sunamayacaklarıdır. Bundan ötürü, endüstriyel süreçlerin kalite yönetimi vasıtasıyla sevk ve idare edilebileceği ya da onlara hükmedilebileceğini düşünmek sanrıdan öte bir şey değildir. Ayrıca, sıklıkla görülemeyen diğer bir husus, örgütlerin genelde kalite yönetiminin kendi kendini refere eden bir sistem olduğunu tam anlamıyla kavrayamamaları; bu nedenle iyileştirme aşamaları açısından süreçlere veya türetimlere odaklanmaları; ancak asli olanı, yani kalite yönetim sisteminin kendisinin sürekli iyileştirmeye tabi olması gereken bir süreç olduğu realitesini ıskalamalarıdır. Ayrıca üretim, ürün, iş ve bunlarla ilgili her türlü elemanların yapılarının tam anlaşılmadan, insan ve davranışlarının ikinci plana itilerek yürütme sağlamasına gitmek hayalciliktir; insan uyum sorunu yaşadığı şeylerle bir noktaya kadar uğraşır ve tatmin edici bir sonuç üretemez ise çabayı bir kenara iter. Yaptığı iş ile herhangi bir nedenle ve onu tatmin edici bir bağ ile ilişki kuramazsa, belirlediği motif ile hareket eder. İnsana çok sayıda amaç ve hedef göstermeniz hiçbir şey ifade etmez; önemli olan kişinin bunları mantıklı ve gerçekleştirilebilir olarak kabul etmesidir. Bir şekilde “idare tasarrufu” olarak dayatılmış olan ve hele buna bağlı performans değerlendirmesi ile bunun çalışana getireceği kazanç ve bir de bunun yanında tüm bunların anlam getirisi sorunlarla örülmüş ise, herhangi bir motive ediciden değil, aksine stresörlerden bahsetmek gerçekçi olacaktır. Misyon, vizyon, iş planlaması gibi hususların önemli öğeler olarak sunulduğu bir sistemde karşılıklı çıkarlar örtüştüğü zaman uyum için ilk adım atılmış olur. Değerin oluşması, anlamın ehemmiyeti gibi hususların realize edilmesi diğer bir adımdır ve sistemin taban bulması ise ancak tepe yönetiminden daha aşağı katmanlara değin yeterli uzmanlaşmanın olmasını gerektirir. Bunların varlığı dahi TKY için emekleme koşullarıdır. Diğer bir şart, TKY’nin gerçek anlamda –samimi olarak- çalışanların işletme içi ortamının ve üretim süreçlerinin denetlenebilirliğini (aidiyet duygusu ve işletmeyle bütünleşmeye motive etme) sağlayıcı işlevine karşılık, yaşamın diğer (toplumsal çevre, sağlık, kültür, eğitim, adalet, vs.) alanlarına yansıması ve dış ortamın kalitesine katkısının ne olup olmayacağı konusudur. Ve şu sorun nasıl aşılacaktır: TKY’de verimlilik ve performans artışı sağlamaya dair körleştirici amaç. Verimlilik, piyasa koşullarında kaynakları en uygun şekilde kullanarak, en düşük maliyetle en yüksek kaliteyi üretmek anlamını taşıyor. Çalışanlar açısından ise; düşük ücretle en kısa sürede, daha az hatayla en yüksek verimi sağlamak ve iş yükünün arttırılmasında ve çalışma süresinin uzatılmasında gönüllülük esaslarına dayalı 'esnek' bir sistemin (!) oluşturulması. Bu çelişki sorunsalın temelidir ve sanki ebedi aşılamazın keskin sarkacıdır.  
TKY’nin çalışanlara tanıtılmasında, kulağa hoş gelen söylemler ileri sürülmektedir: Katılımcılık (yönetime ortak olma), kendini ifade hakkı, karar birlikteliği, çözümlerin (karar) süreçlerine katılma, vs... Söylemlerin tersine uygulamalarda çalışan hakları (ücret, sosyal haklar, güvence, vs.) ikinci plana itilmekte, kalite çemberleri ile çalışanlar rekabet (yarışma) ve birbirlerini denetlemeye sürüklenmektedirler. Üstüne üstlük böylelikle çalışanların özgürleştirildikleri ileri sürülüp, esnek çalışmanın meşrulaştırılması yoluna gidilmektedir. Esnek çalışma nakdi sömürüye tabi tutulan insanı, vakti olarak da sömürmektir. Sinerji, duygudaşlık, katılım, kalite, çağdaşlık, insanı esas alma türünden kavramlar kârlılık ve rekabeti arttırmak amacıyla kullanılmaktadır. Oysa hizmet ve ürün salt meta, insan esaslılık ise müşteri odaklı kalite anlayışına dönüştürülmektedir. Müşteri memnuniyeti söyleminin oluşturduğu diğer bir sorun, çalışanın kendisine verilen değerin, müşteriye verilen değerin yanında esamesinin okunmadığına dair inancıdır.
TKY açısından diğer önemli husus; sistem anlayışı, modellemeler ve teorinin araştırmanın mantığına ve daha da önemlisi tümünün ne denli bilimsel sınamalara açık olup olmadığıdır. Örneğin, hedeflerle yönetim olarak adlandırılan yöntem-tasarımın meşruiyet arayışına öncelik vermesi ve diğer pek çok sistem parçaları için bu arayışın yeğlenmesi düzencenin kırılgan noktalarından biridir. Bundan hareketle sistem başlangıçtaki –tüm sorunlara rağmen- dinamizmini zaman içinde tekdüzeliğe ve bunu müteakip durağanlığa bırakmakta; atıllığa mahkûm olan büyük bir dogma kütlesine evirilmektedir. Mantıki ve pratik çıkarımlarının sınamalardan beri kılınması ve bunun yanı sıra kişilerdeki güven-inanç aşınması, ortama uygunluğunun aşırı standartlaşma nedeniyle oluşan atıllık ve realist olmayan gönüllülük söylemi TKY’ni uyumsuz ve sempati duyulamayan bir sistem haline getirmiştir. TKY’nin marka özelliğini yitirmesi ve daha esnek olan anlama, anlamlandırma ve öğrenmeyi gerçek katkılar olarak sunan, insan için iş içi-iş dışı ayrımını dengelemeye çaba gösteren daha uyumlu ve pratik olan basit yönetim tarzları yavaş ve sayıca henüz azınlıkta da olsa bazı işletmelerde yürütmeye konulmaktadır.
Konuya ilişkin son sözü esin kaynaklarımızdan biri olan Deming’e bırakalım ve onun TKY’ne ilişkin yaşamının son zamanlarındaki bir belirtimini not düşelim: “ Mevcut yönetim sistemimiz insanlarımızı mahvetti. İnsanlar içsel bir motivasyon, kendine saygı, gurur, öğrenme merakı ve zevkine sahip olarak doğarlar. Yıkım çocuklukta – ödüller, okulda aldığı dereceler, yıldızlı pekiyiler- başlar ve üniversitede devam eder. İşyerinde insanlar, takımlar, departmanlar derecelendirilir; iyi olanlar ödüllendirilirken, kötü olanlar cezalandırılır. Departmanların hepsinin bir aradaymış gibi gözüken, aslında ayrı ayrı uyguladıkları hedeflerle yönetim, kota, teşvik ödemeleri, iş planları bilinemeyen çok sayıda kayıplara yol açar… TKY, KY, kalite sistemleri gibi kavramlar değersizdir, çünkü bu kavramlar ne anlama gelmeleri isteniyorsa, o anlama gelirler.” 

 

İş’in Teorisi 8/6: Toplam Kalite Yönetimi’nde Anlam Sorununu Aşmaya Dair Önermeler

TKY’de anlam sorununu aşmaya yönelik getireceğimiz önermelerin bazılarını özetle aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

·         Yönetim gücünün değişime yatkınlığı;
-          Kim kontrollü yönetiyorsa, buna gerçekten malik olmalıdır,
-  Kontrollü yönetimde deneme-yanılma metodu ve başarılı olmuş vakaların değerlendirilerek örnek alınması pratik fayda sağlar.
·         Amir konumundakilerin değerlendirmesi;
-          TKY’den anlayan yönetimlerin görevde olmaları gerekir.
·         İşi yapanlar-bitirenler en önemli kişilerdir;
-          Verimli çalışma ve değişikliklere mutlaka birlikte karar vermek.
·         Ehil personelin çalıştırılması,
-          Potansiyelin çıkarılması ve arttırılması için bürokrasi-kırtasiyenin minimize edilmesi.
·         Koşul kontrollü deney yapmanın dayanak olduğu araştırma girdisi vazgeçilmezdir, araştırmaya dayalı gelişim ve inovasyon ile ARGE ön plandadır,
·         Kalite kontrol profesyonellerin işidir,
·         Gerekli ve zorunlu, ama basit iş akışları, süreç anlayışı ve dokümantasyon yönetimi şiar edinilmelidir,
·         En önemli olan, kontrolü değil, hizmetlerin ürününde ehil personeli gerekli kılar,
·         İş basitleştirme ve yalın yaklaşımlara dayalı sade iş yapma düstur edinilmelidir,
·         Gereksiz pek çok ayrıntı bertaraf edilmelidir,
·    TKY’nin meşhur söylemlerinden biri “iyinin düşmanı en iyisidir” deyişi, sürekli iyileştirmeye işaret eder. Ama bu iyileştirmelerin daha önceki iyilerden daha iyi olup olmadığı ve dahi daha iyisine erişildi diye iyinin terki akılcı mıdır? Niye iyi olan diğerinin yanında olamaz veya iyi olan yetersiz midir? Hâlbuki biliyoruz ki, daha iyisi diye nitelendirilen bir şeyin iyi olana nazaran çok daha zayıf, maliyetli ve bozuma açık yönleri sıklıkla olabilmektedir. Aslında iyinin gerçek düşmanı daha iyi veya en iyi değil, bunu gerekli kılan zihniyettir,
·       Eski doğu bloğu ülkeleri ve ülkemizde de uygulanan planlamaya dayalı gelişim modeli başarısız olmuştur; birçok kritik noktada mevcut TKY anlayışları ile bu tür modeller arasında çakışan yanlar bulunmaktadır; buna benzer pek çok planlı girişim örnek olarak insanlığın tecrübeleri arasındadır,
·    Anlamı ortaya konamayan sistemlere yapılacak anlamlı uyum girişimleri karanlık ve uzun bir tünele dalmaya benzer,

·  TKY’de görülen en büyük eksikliklerden biri öz kritiğin olmamasıdır, kritikçi yaklaşımlar gerek anlamlandırma gerekse rasyonel ve özgün kalite sistematiğinin oluşturulmasına destek sağlayacaktır.

Yönetimin Sosyolojisi: Çok Katmanlı Sistemler ve Ticari İşletmelerin Temel Gerçekliği - 3

Araçsallaştırılan yönetişimi dinamik kılan başlıca unsur eyleme yönelik olması ve eylem araştırmasında temellendirilmesidir. Söz konusu ey...