15 Ocak 2015 Perşembe

İş’in Teorisi 10/1- 3: Girizgâh: Yapay İlhamdan Varsayımsal Yönetim Kavramına

Günümüzde bilgi olgusuna yaklaşımda işletmeler açısından bir göz attığımızda belirli öğreti kalıplarının üst çerçevelemelerle donatıldığını fark edebiliriz: Başat üst çerçeveler olarak bilgi, süreçler ve yönetimin kavramları. Bilginin tanımında kavramın geniş açılımı, bundan hareketle kavramlaştırmalar ve bunlara bağlı çeşitli alternatif görüşlerin eksikliği dikkat çeken bahislerdir. Bu durumun yarattığı asli problem ise genel anlamda “yönetim” olgusuna dair yaklaşımlardaki kısırlıktır. Belirli kalıp modeller işletmelerin uygulamaya gayret ettikleri yönetim tarzlarını oluşturmaktadır. Ancak, bu yaklaşım-lar-ın akıp, insan ummanına döküldüğü noktadan itibaren sorunlar zuhur etmekte ve insanı mutlu etmesini umut ettiğimiz bilgi, zıttı etkilere ve neticelere neden olmaktadır. Gerçekten de, en azından işletmelerin özellikle insanın –en başta çalışanlarının- durumuna ilişkin sorgulama yapmamaları veya bazılarının bunu kasıtlı olarak icra etmemesi, günümüzde diğer gelişmeler ve ortaya çıkan darlandırıcı koşulların da eklenmesiyle ciddi anlamda kaosa ve bunalıma yol açmaktadır. Bu bunalım-lar iktisattan, topluma ve insan psikolojisine ve genel sağlığına, şirketlerden devletlere değin çok geniş bir alanda gitgide baskın bir hal almaktadır. Peki, bu durumda “Kutadgu Bilig” olması gereken bilgi üzerinde ne gibi tasarruflarımız var ve neyi hatalı yapıyoruz ki; insan hayatında önemli bir yer tutan iş ve işletme bizler için tuhaf sorunların ve mutsuzluğun kaynağı olmaktadır? Özellikle son 15 yılda netleşen sorunsal, bazı yönleriyle sanayinin ortaya çıkışını müteakip İngiltere’nin başını çektiği batı dünyasında baş gösteren ve toplumlar için son derece dramatik olaylara-yaşanmışlıklara ve sonuçlara sebep olan “sosyal soru(n-y)a (Alm. Die soziale Frage)” benzemektedir. Bilgi öylesine güçlü bir merkez ve çevre oluşturur ki, hayrı da şerri de öylesine güçlüdür. “Bilgi ve onun yönetimi” kavramları yalnızca betimlemelerini içermez, aynı zamanda bize “verilenin” dışında meydana getirdikleri yaşam kompartmanlarının da sorgulanması zorunludur; bilhassa içinde bulunduğumuz yeni zamanlarda…
        Yukarıdaki bölümlerde değindiğimiz ve günümüzde de süregelen bilginin konumlandırılmasına ilişkin bir sorunu daha detaylı ele almanın yararlı olacağı kanısındayım. Çünkü bu sorunun aydınlatılması, bize sunulan ve bizim eriştiğimiz bilginin karakterini ortaya koymak açısından elzemdir. Bahsini ettiğimiz konu, iddialı olan bilginin doğruluğu ve güvenirliliği açısından karşılaşacağı belki de en can alıcı probleme dairdir: Temellendirme Sorunu. Bilim insanı evrene, dünyaya ve hayata dair bakış açısını bilimsel nitelik içeren bilgi doğrultusunda oluşturur. Bunu günlük, sıradan bilgi olarak nitelediği “Halk Birikimi”nin önüne geçirir. Burada halk birikimi olarak vurguladığım kavram, insan ve toplum hayatının genelini kapsayan ve yeryüzündeki topluluk ve/veya toplumların gündelik yaşantısını idame ettirmesinde birincil rol sahibi olan karmaşık bilgiler kümesidir. Bu birikim içinde fikirlerin doğru veya yanlış olması çok da hayati bir önem arz etmez. Bu bağlamda inanç-batıl inanç, somut-soyut, doğru-yanlış, fizik-metafizik vs. olguların keskin bir biçimde ayırt edilmesi de elzem değildir. Bu dallı budaklı kümenin içinde düşünceler, fikirler olduğu gibi duygular da yer alır. Bu kümeyi gelenekler-görenekler, âdetler, örf, töre vs. unsurlar oluşturur. Bunlar kendine özgü(n) açıklaması, hatta mantığı bulunduğu varsayılan kemikleşmiş yalın durumlardır. İşte tam da bu noktada bilim insanı, kendi açısından inanç, sanı veya dogmalaşmış olarak addettiği bu türden yansımalara karşı mesafeli durur, onları bilim dışı olarak rafa kaldırır; hatta sıklıkla onları kısmen ya da tamamen reddeder. Bu edim, bilimin sınırlandırma prensibinin de bir gereğidir. Lâkin bilgi Platon’un Theaetetos’unda tanımladığı gibi bir nevi “gerekçelendirilmiş doğru inanç”tır. Yani, nihai olarak bugün öyle ya da böyle sözünü ettiğimiz bilimsel bilginin çıkış noktasının inanç ile yakın bir ilişkisi vardır. İnanç olarak adlandırdığımız sistemler bütününün günümüze değin uzanan birçok bilimsel erişimde oynadığı rolü yadsımamamız gerektiği kanaatindeyim. Ancak, genel anlamda bu durumun göz ardı edildiğini ya da bilinçli olarak unutturulduğunu, bilimsel bilginin de zamanla geleneksel bir niteliğe büründüğünü belirtmek pek de yanlış olmayacaktır.
Bilginin felsefesinden teorilerin egemenliğine uzanan bilim insanı, felsefi düşünme tarzının sorguladığı bilginin gerçekliği ve sağlamlığı sorusu ile karşı karşıyadır. Teorinin dayandığı esas sorgulanmalı, sınamalara tabi tutulmalıdır. Hatta Sir Karl. R. Popper’in vurguladığı gibi, teorinin bilimsel olup olmadığı dahi irdelenmelidir. Ulaşılan bilginin amacı açık bir şekilde gerçeği elde etmemizi ve bunu bilmemizi sağlamaktır. Bilginin gerçek olduğu hususunda emin olabiliyorsak, bilgimizin köklü bir temel üzerine oturduğu sonucuna varabiliriz. Belirttiğimiz bu aşamalarda; gerçek olma, eminlik, güvenme vb. öğelerdeki ortak nokta yalnızca sorgulama değil, ağırlıklı olarak insanın hissetme ve inanma gibi irrasyonel olarak nitelendiren sezgileridir.
Temellendirmenin çıkış notası şudur: Eriştiğimizi varsaydığımız bilimsel bilgi temellendirildiği takdirde şüphelerin üstünde yer alacaktır. Bu denli kesinlik arz etme, bilginin doğruluğu gibi koşulların bilginin gerçekten doğruluğu ve geçerliliği için temel ölçüt olduğu bir anlayış son derece sorunludur. Hem eriştiğimiz bilgi hem de temellendirmenin tam olarak sağlanması hususlarının kendisi birer varsayım iken. Ama mesele şudur ki, bizim kabullerimiz kesinlik taşıyorlarsa, bu yalnızca belirli deneysel ve bilişsel sonuçların bize sağlayacağı bir bilgi üzerinde kuruludur. Ve bu bilgi de geçici geçerliliğe haizdir. Ama hayır, bu geçici değil iddiasında isek, bilmeliyiz ki tecrübî bilgimizin dahi dönüştüğü ve değiştiği, bugün geçerlilik ve doğruluk arz eden bilgilerin ileride ne şekilde yanlışlandığını, revize edilmek zorunda kalındığını bilmekteyiz. Örneğin, suyun donma derecesinin uzun yıllar boyunca 0 derece  olduğu veya 100 derecede kaynamaya başladığı, ay ile yeryüzü arasındaki mesafenin ya da ekvatorun çapının, Everest’in yüksekliğinin veya Türkiye’nin yüzölçümünün değerlerindeki farklılıklar vb. değişimlerin bize gösterdiği şudur: Koşulların çerçevelediği bilgi sınırlamaların sonucudur ve bilim sınırlamalara dayanarak uygulanabilirlik kazanır. Bu basit çıkarım göstermektedir ki; bilgi şu veya bu şartlar altında şu gerçeği ya da doğruyu yansıtır. Öyle ise hem kesinlik hem de geçicilik köksel olarak belirli şartlarda ve durumlarda geçerlilik arz ederler; doğru-yanlış, gerçeklik, gerçek dışılık için de durum pek farklı değildir. Böylece, Popper’in de vurguladığı gibi bilgimiz hipotetik karakterlidir. Buna Hans Albert’in şu ifadesini de ilave edebiliriz: “Bazı tahminler gerçeğe, doğruya daha yakındırlar.” 
Aklın önderliğindeki salt temellendirmeyi imkânsız kılan, ikna olduğumuz hususların haklılığına dair bizleri kuşkuya sevk edecek bilgilerin ortaya çıkmasıyla beraber bu konuların tamamen doğru olduğu konusunda tatminsizliğimizdir; yani hissiyatımızdır. İşte tamda bu noktada kişi, kendini daha da sağlam bir sebeplendirmeye ulaştıracak olduğuna inandığı ‘’Arşimet Noktası”nı aramaya başlar. Arşimet noktası ile kastedilen sağlam ve tam anlamıyla güvenilir bir gerekçelendirme, açıklayıcı bir sebep veya mantıklı bir silsile ve düzen içindeki sebepler zinciridir. Buradan hareketle belirli koşullar altında bütün gerçek bilgiler gerçek, bütün yanlışlar yanlış olarak ortaya çıkmalıdır. Gerçekliği tanıyabilme ve tespit edebilme açısından bilimsel bilginin arşimet noktasını aramak tam bir “temellendirme fikrinin” özünü teşkil eder. Bu şekilde sadece bilgiye ilişkin sağlam bir temellendirmeye değil, aynı zamanda temellendirme sorununun altında yatan yöntemsel problemlerin çözümüne de yaklaşılır. 

13 Ocak 2015 Salı

İş’in Teorisi 10/1- 2: Girizgâh: Yapay İlhamdan Varsayımsal Yönetim Kavramına

Daha önce belirttiğimiz paradoksal duruma paralel olarak; bilginin kavramsal betimlemesine ilişkin herhangi bir mutabakata felsefede de varılamamıştır. Hatta modern bilimin anasırı olan bilimler teorileri ve öğretisi için de aynı durum geçerlidir. Bilim dışı diye tasnif edilen öğrenme yolları (kadim bilgi, özgün bilgelik, geniş anlamda ‘ilim’ vs.) açısından ise konu açık durur; ya metafiziğin sahasına dâhil edilerek tamamen dışlanır (pozitivist tutum) ya da belirli bir değer atfedilerek rafta tutulur. Ancak bize göre, bu hususta sıklıkla atlanan ayırıcı nokta Marx Wartofsky’nin de açıkladığı üzere meta-fizik kavramının tek yanlı olarak anlaşılmasından kaynaklanmaktadır. İnsanlık tarihi boyunca bazı dönemlerde daha açık görüleceği üzere, bilgi üretiminde gerçeklik tabanı hakkında çok fazla spekülasyon yapılarak, düşünceler ve bilgi üzerinden marjinale ve akıl dışılığa kaymalar olmuştur. Hâlbuki metafiziğin felsefe ile olan bağlantısında, onun düşüntülerden uzak tutularak olabildiğince asli amacı doğrultusunda kullanıldığı açıktır. Geniş anlamda, felsefeden de önceye dayalı bir geçmişe sahip olan metafizik Wartofsky’nin de belirttiği gibi “teorik anlama gücümüze imkan sağlayan alternatif kavram çerçevelerini eleştirici ve sistemli bir biçimde ifade eden en kapsamlı yöntemdir.,, Metafizik bize teoriler oluşturmanın koşullarından atıf, yapı ve soyutlama üçlüsünü sunar.” Joseph Agassi’nin deyişiyle “metafizik, bilimdeki teorilerin kavramları ile malzemelerini sağlayan kaynaktır”. Gerçekten de spekülatif olmayan metafizik, felsefe ve bilimin en önemli yapı taşlarındandır. Ama geçmişte de, günümüzde de metafiziğin “adını kötüye çıkaran” spekülatif meta-fizik sürümler olarak adlandıracağımız, eleştiriye kapalı dogmatik saplantılar, katı ideolojik şartlanmalar veya uçuk, mantıksız ve içeriğinde bolca tuhaf sözcüklerin yer aldığı ve hedefi sadece rant olan bir takım yoz mistifikasyonlar, yeni çağ dinleri, işletme astrolojisi, kuantum-secret soslu kişisel gelişim programları, para-psikolojik vb. sömürgen tuhaflıklardır. Yine de her halde, metafiziğe dair yaptığımız bu kısa açıklama, olgucu bakış açısına aşırı saplanmış olanları tatmin etmeyebilir. Zaten, akl-ı selim düşündüğümüzde, son tahlilde; böyle bir problemin varlığı sadece konuya duydukları ilgiyi aşırılaştıranlar için bir türlü aşılamayan bir tartışmanın konusu olabilir (en az 300 yıldır olmaktadır da). Bilimler öğretisinde yer alan “Temellendirme Problemi” de benzer ve kısır döngüye neden olan bir sorun olmakla beraber, problemin bilhassa bilimin gelişimini engelleyici yönünün fark edilmesi ve bir teorinin aslında temellendirme amacı ile dogmalaşmaya ve hatta bir tür ‘suni’ bağışıklık kazandırılması yoluyla dokunulmazlık kazandırılmasına vasıta olması, böylece bilimsel ilerlemeye engel teşkil etmesi dolayısıyla, detaylı sınamalara tabi tutularak yanlışlanma noktalarının bulunması ve böylelikle problemin aşılması yoluna gidilmiştir. Bu bağlamda, bilgi temasının felsefi ve bilim teorileri açısından değerlendirilmesinde şu çıkarımı yapmamız, bu çalışmanın mihenk taşlarından biri olması hasebiyle gerekli olmaktadır: Bilgi yönetimi alanına giren her türlü bilgi, tahminlerimiz ve varsayımlarımızdan oluşan bir demettir. Hipotetik bilgi; ama deneysel ama bilişsel ve tüm yöntemlere açık ve sonuçta bizim muhatap olduğumuz hemen her türlü bilgi. Böyle bir bilgiyi kuşatmak, onu yönetmek ve ona hâkim olmak isteyen insan, aynı bilginin aynı zamanda kendisini kuşattığını unutmamalıdır. Hele çağımızda dakikada GB’larla ifade edilen bir yığın veriye maruz kalan insan için bilginin derlenip toparlanması, çekilip çevrilmesi tüm teknolojik olanaklara rağmen oldukça sınırlıdır; aynı insanın kuşatılmasında fıtratına uyumlanan ve onu bazen çaresiz kılan durumlarda olduğu gibi. Bilgiye dair belki de en önemli ve kritik durumlardan biri, onun iman gibi algılanması veya kabulü ile zihinsel şablonlarımızın çoğunluğunun “verilenin kabulüne” göre yönlenip oluşması, dar alanda çapa atması ve yaygın olarak şartlandırılmış kodlara bağımlı kalmasıdır. Sufilerin insanın zindanları olarak simgelendirdiği düşünme tarzlarımız ve zihinsel şablonlarımız, insanda var olan ve Yaratıcı’nın ona bahşettiği tefekkür, basiret ve feraset vasıtasıyla derinlemesine görülemezse ve bu duruma ilişkin bilinçlenme sağlanamazsa aşılması çok güç ve ciddi engellere dönüşürler ve insanın yeryüzündeki “asli dramı” olurlar: Zannın hâkimiyeti ve buna boyun eğen zihin. 

Bilgiye ilişkin yukarıda belirttiğimiz hususlardan hareketle yapacağımız çıkarım; ister günlük veya felsefi, isterse bilimsel olsun bilginin ve ondan hareketle oluşturacağımız her türden somut veya soyut ‘şeyler’; ispat, kesinlik, kesin çözüm veya sonuçlar iddiasını barındırsalar dahi eninde sonunda değişim, dönüşüm ve yenilenmeye veya tamamen çürütülmeye mahkûmdurlar. Eğer tersi mümkün olsaydı; insanın gösterdiği gelişim, değişim, aynı şey üzerine farklı ve değişken bulgular, yaratılandaki çeşitlilik, zenginlik ve süreklilik bu düzeyde fark edilemezdi.. Ama gerek küresel gerekse yerel yönden, insana ‘kanıtlanmış ve kesin gerçek budur’ tarzında sunulan tutucu ve buyurgan zorlamalar olduğunu bilmekteyiz. Sadece evrim teorisi tartışmalarını bu duruma örnek olarak göstermemiz yeterli olacaktır: Tarafların öne sürdükleri evrimsel bilgi teorilerinden, geleneksel ve mikro biyolojinin bulgularına, genetik biliminden sosyal darvinizme ve ilahiyata, mistiğe ve ilaveten post modernist görüşlere değin geniş bir alan çeşitli çıkarımlara ve sonuçlara (geçici nitelikli) zemin hazırlamaktadır. Bu durum, Darwin’in bizzat teoriyi ortaya koyduğu zamandan bu yana devam etmektedir. Her bir taraf geçerli gerçeğin-hakikatin kendisinin ortaya koyduğu sonuç-açıklama olduğu iddiasındadır. Dikkat çekici olan bu ve benzeri tartışmalarda veya bilimselliğin ön plana alındığı ortamlarda, bilimsel bilginin ve dahi bilimin çekirdeği olan teorik düşünmenin bu devinim içinde eriyerek dikkatin teknoloji ve teknolojik ilerleme anlayışı ile özdeşleştirilmesidir. Bilim insanının teknolojik kavramlara çok fazla dayanması, bilimsel bilginin düzeyini ve derinliğini indirgeyici bir rol oynamakla beraber, bilim insanının benmerkezciliğine “tavan” yaptırmaktadır. Teknolojinin şekillendirdiği ve sunduğu bilgi gerek onu oluşturan gerekse ondan neşet eden bilgiye adeta yegânelik tescilini yüklemektedir. Bu durumun kullanıcı için kabulü doğaldır, ancak bilgi sahibinin kendini kendi yarattığı buluş ile özdeşleştirmesi tuhaf ve sağlıksızdır. Bunun en berrak tezahürü, varsayımsal bilginin taşıdığı tevazuya rağmen, bazı bilim insanlarında kibrin taassubunun belirginleşmesi ve hâkim olmasıdır. Bu durumun getirisi ise ya aşırı öne çıkarıcı ya da savunmacı reaktif tutumdur. Peki sonuç nedir? Bilimin kurumlaştırılıp kutsanması ve bilim insanının dokunulmazlık zırhına bürünen mabet şövalyeliği veya baskıcı bir ideoloğa dönüşmek. Hâlbuki bilginin hangi türü olursa olsun, kişinin bazı özellikler ile donanımına vesile olur. Ancak, bu kişiye diğer insanlar üzerinde, bilhassa psikolojik üstünlük ve baskınlık hakkının verilmesi değildir. Oysa felsefi veya derin düşünmenin, tefekkürün ana işlevlerinden birisi eleştirel, yapıcı ve özgürlükçü bir biçimde insanlar ve kültürün farklı alanları arasında, örneğin; bilim, hukuk, ahlak ve din, sanat ve edebiyat, teknik, ekonomi ve siyaset vs. ilişki ve iletişim tesis etmektir. Ama insanın sıklıkla unuttuğu bir husus şudur: “Oysa O dilemedikçe insanlar O’nun ilminden hiçbir şey edinemez, hiçbir şey kavrayamazlar.” (Kuran-ı Kerim, 2-255).

30 Ekim 2014 Perşembe

İş’in Teorisi 10/1- 1: Bilgi Yönetimi - Girizgâh: Yapay İlhamdan Varsayımsal Yönetim Kavramına

İş’in Teorisinin bilgi ve onun yönetimine dair kısmının girizgâhı, temayı “mukaddimeden muahhireye” kapsar. Bu yaklaşım, bilgi ve bağlı kavramların özgün karmaşıklığını bir nebze de olsa gidermeyi amaçlar. Zira genel olarak şirketlere dönük literatür, bilgi ve yönetimine dair son derece yüzeysel, dolayısıyla fazla getirisi olmayan ve süreç içinde sorunlara yol açan durumları ihtiva etmektedir. Örneğin; bilgiden kusursuzca faydalanılması, bilgi sayesinde fırsatları ilk olarak fark etmek ve kendini farklı kılmak veya bilgi veya bilgi yönetiminin etkileyici değil, belirleyici rol oynadığına dair söylemlerin adeta kesinlik taşıyan biricik kurallar gibi takdim edilmesidir. Bir şeyden veya bilgiden kusursuzca faydalanmak aşırı hayalci bir düşüncedir, kusur mutlaka olacaktır. Hatta başlangıçta kusursuz izlenimi veren pek çok işin ileri aşamalarda çok sayıda kusurlu yanıyla tezahür ettiği kaçınılmaz bir gerçektir. Zaten kusursuzluk fikri insanın iştigaline ilişkin imkânsız olandır. Bilgiyi ilk fark eden olmak ya da onunla farklılık oluşturmak bir avantaj olabilir; fakat bu mutlak ve kesin bir durum değildir: İnsandaki uçma arzusu ve buna dair oluşturduğu fikirler, yaptığı tasarımlar, girişimler ve denemeler yüzyılları almış ve sonuçta Wright kardeşler ancak 1903’te motorlu uçuşu başarmışlardır. Ama gerçek teknolojik başarıyı yakalayan ve ticari hava yolculuğunu DC-3 ile başlatan McDonnel Douglas şirketidir. Hatta onlardan bir yıl önce Boeing 247 hizmete sokulmuş olmasına rağmen. Diğer yandan bilginin etkileyici değil de, belirleyici olduğu savı oldukça mesnetsizdir. Bilgi her ikisini de barındırır ve etkileyiciliği önceldir. Bu özelliği etkinliğe dönüşüp, bunun yayılımı mümkün olursa belirleyicilik rolü devreye girer ki, belirleyiciliğin de etkili ve etkin olması çoğunlukla bir ön kabul, varsayımdır. Bilgiye ve bilgi yönetimine ilişkin öne sürülen yukarıda, başta belirttiğimiz bu ve benzeri yüzeysel açıklamaların, yeni zamanların çağcılı lanse edici bir abartı olduğunu söyleyebiliriz. Bilgi çağı olarak adlandırılan bir dönemde bu türden tanıtımların doğal olduğu görüşümüzü de ayrıca belirtmek isterim. Düştüğüm bu not bazı “pazarlama dolayısıyla yapılması gerekli” yanılsatmalara dikkat çekmek içindir.            
Çalışmamızın diğer bölümleri alt konulara ilişkin, belirli düzeyde bazı detaylar içermektedir. Bilgi sözcüğünün açılımını yapmaya başladığınızda, bu yaptığınızın da bilgi içeren bir işlev olduğunu bilmelisiniz. İnsan yaşamında bilgi her yerdedir ve her şeye nüfuz etmiştir. Âdem’in dahi yaratılışını müteakip muhatap olduğu ilk şey bilgiydi. Şahit olduğu takip eden olayların hepsi de bilgiye dair olan şeylerdi: “Ve O, Âdem’e her şeyin ismini öğretti” (1), kelamı da bilgiye işaret eder ve öyle ki kelamın bizzat kendisi bilgidir.
Kur’an-ı Kerim’in nazil olan ilk ayeti de çok kapsamlı anlama haiz olan “Oku!” talimatıdır. Bilgi böylesine karmaşık, kendi içinde yine sürüyle bilgi içeren ve üzerinde çalışıldığında yeni bilgilerin türediği, ortaya çıktığı bir konunun kapsayıcısıdır. İçine dalındığında sahile çıkışın elinizden alındığı bir ummandır. İşte bundan dolayı, bu çalışmanın başlığında yer aldığı gibi ve baskın görüşe göre bilgi, yine onu sarmalayan bir şeyle, onun sayesinde bize bahşedilen yönetme bilgisi ile “yönetilmesi gereken bir şey”dir. Bilginin yönetimi, sonuçta bir projedir ve biz bunun yönetiminde onu süreçlendirmeye ihtiyaç duyarız. Bu süreçler, bilginin derlenmesi, yapılandırılması, paylaşılması, denetlenmesi, yaratılması, üretilmesi, dağıtılması, kodlanması, kullanılması ve tüketilmesi gibi aşamalardan müteşekkildir. Bilgiye ilişkin bu süreçler, bilgi yönetimi tanımının en önemli kısmını oluşturmaktadır.
Bilgi yönetimi, insanlık tarihinin bilebildiğimiz ilk aşamasına kadar vardırabileceğimiz bir kavramdır: Mağaralarda resmedilen anlatımlar insanın bir tür yönetme biçiminin yansımasıdır. Simgeler, resimler veya yazı ile ya da şifahi tüm bilgi aktarımları, düzenli veya düzensiz olsun, bilgi yönetiminin unsurlarıdır ve aktarım hangi şekilde yapılırsa yapılsın iletişim olgusunun yapı taşlarıdır.

 


(1) Kur’an-ı Kerim, 2, 31. “Ve O, Adem'e her şeyin ismini öğretti”

29 Ekim 2014 Çarşamba

İş’in Teorisi 9/7: Kapsayıcı Strateji – Sonuç

“Kapsayıcı Strateji” tabiri, iş dünyasında son 40 yılda gerçekleştirilen tüm gelişim ve aşamalara rağmen, halen birçok işletmenin klasik strateji görüşünde saplanıp kaldığı kısırlığı aşmak amacıyla, -strateji sözcüğünün önüne veya ardına hangi tamlayıcı sıfat-isim gelirse gelsin çok bir şeyin değişmeyeceğinin bilincinde olunarak- asli yürütücü gücün politika olduğuna dikkat çekilmek için kullanılmıştır. Eğer bu hususa dair işletmeler farkındalık sahibi olmazlarsa “İş’in Teorisini” anlayamayacaklar ve gördükleri, yaptıkları işler –ister faaliyet, ister proje bazlı- rutin dışına uzanamayacaktır. Bunun anlamı insan yaratıcılığının körelmesi, işletme körlükleri ve küresel gelişimin hem okuma-anlama hem de ona ortak olabilme bağlamında gerisinde kalmak ve taşeron usulü götürü iş yapmaktan veya distribütör olmaktan öteye gidememektir. Peki, bu kötü bir şey midir? Hayır, ama kürevi düzlemde özgün ve önemli rol sahibi aktör olmak iddiasında değilseniz; işletmeler üzerinden ülke olarak çeşitli sıkıcı sorunlarla uğraşmak zorunda kalırsınız ve bırakın elinizde sağlam bir kartınızın olmasını, masanın yanına dahi yaklaştırılmazsınız. Unutulmamalıdır ki mikro gelişimler ve girişimler, teknolojik veya sosyal boyutlu, çok katmanlı sistemlerin karşılıklı etkileşimindeki dünyada sağlam bir altyapıya sahip olmanızın öncel koşuludur. Örneğin, günümüzde Çinliler doğaçlama, esneklik ve hız, bazı küçük ölçekli Türk IT şirketleri ise yerel anlayış üzerinden geliştirdiği “müşteriye uçtan uca hizmet” gibi politikanın şekillendirdiği stratejik düşünce ürünleri ile küresel ölçekte rekabete girmektedirler. Bugün dünyanın en etkin ve büyük şirketleri esamelerinin okunmadığı zamanlardan günümüzdeki durumlarına, oluşturdukları politika yapılanmasının yarattığı özenli ve sabırlı kapsayıcı stratejik çalışmalar sayesinde erişmişlerdir. Bir işletmenin politikasının temelindeki yapı taşlarından biri insan davranışlarını titizlikle okumak, sorunları keşfetmek ve bunların üzerinden politikalarının belirlediği kapsayıcı stratejik yaklaşımlar vasıtasıyla çözüm alternatiflerini sunmak ve bunları insanların ihtiyaçları-arzuları doğrultusunda tasarımlayarak sürekli yenilenmeye dayalı olarak üretmek, pazarlamak ve arz etmektir. Tüm bu süreçsel düzlemde öne çıkan bir veya iki şirket olacaktır; bunlar işletmesel politika alanını doğal olarak genişletirler ve belirli bir süre sonra başkaları kendi özgün politika tarzlarıyla meydan okumalarını yaparlar. Bu meydan okumanın açığa çıkardığı işletmesel enerjiyi kontrollü kılan politikanın belirlediği kapsayıcı stratejidir ve bu da zamana yayılı olarak sadece üretim, pazarlama-satış, rekabet gibi aktiviteleri değil, rasyonalizasyonun yanında her türlü sosyal ve özellikle insani değerleri şekillendirir. Kapsayıcı strateji aşamalı sistematik şablonları üretmekle mükellef olmasının yanı sıra, mutlaka işletmenin farklı, yaratıcı ve somut-soyut değer yaratım eksenli olmasını mümkün kılmalıdır.
Yukarıda belirttiğimiz politika, kapsayıcı strateji, çalışmalar ve iş   gibi kavramları bir bütünün parçaları gibi görmek mümkündür; ancak böyle bir okuma indirgenmiş holistik bir zorlama-yorumlama olacaktır. Genel anlamda taslak bir konseptin varlığından söz edebiliriz, ama detaylı bir model-paradigmanın geliştirilip sunulması ayrı ve geniş kapsamlı bir çalışmanın konusudur. Bizim bu projedeki sunumumuz ise çok daha dar bir alan çalışmasıdır. Clausewitz’e tekrar geri dönecek olursak; onun teorik katkılarından “en önemli” kategorisine şahsımca yaptığım bir yorum-çıkarsama olarak dâhil ettiğim husus şudur: Politika, tasavvurların hayata geçirildiği ilk alanın adıdır. Onun kapsamını genleştiren insanın düşünme ve tahayyül gücüdür. İşte bu güç politikanın doğasındaki gücün de kaynağıdır. Yoksa stratejiler, planlar veya yönetim modelleriniz, politikanın onlara yükleyeceği güç olmadıkça durağanlığa mahkûmdurlar. Bundandır ki, insanlık tarihinde insanın kurduğu, yapılandırdığı ve yürütüm için kendi adına hizmete soktuğu bir mefhum olan devlet, erkini insanın yaratıcı gücünden alır. Bu bağlamda politika dinamik bir olgu olarak amacı üstün bir biçime sokarak (Alm. Zweck), hedefleri her türlü değişimleri ve dönüşümleri göz önünde tutarak belirler; politika gayeden, gaye de hedeflerden üstündür. Bunlar ve bunlara erişimdeki her şey araçtır ve hepsi politik güce-iradeye tabidir.
Yaşamın hemen her alanında olduğu gibi zaman ve mekânı, bunlarla birlikte derinliği ve genleşme kuralını-varsayımını okuyamayanlar geride kalmanın öncel adaylarıdır. 30 yıl öncesinin tezleriyle varılacak nokta belli ise ve bu noktanın daha ilerisine geçilemiyorsa, bunlarda ısrar etmek kondisyonel bir zaaftır. İlkeleriniz, bakış açılarınız veya dünya görüşünüz (Alm. Weltanschauung) bir zamanlar son derece uygun, öncü ve iyi olabilirler, ama bu bunların bugün de aynı niteliklerle, zamanın ve mekânın gereklerine uyduğu anlamına gelmez. Bu çalışma boyunca sıklıkla vurguladığımız tümsel politika ve onun öncelliği, kesp ettiği güç ve iradeyi dönüştürücü dinamiği ile zamanın ve mekânın günümüze kattığı çok katmanlı-boyutlu sistemlerde yürürlüğe koyar. Ama bu noktada soru(n) şudur: Kimler bu hususta farkındalık sahibidir?

Strateji, bir işletmede gerçek anlamda etkin ve geniş bir öneme sahip olmak zorunda ise, tipik geleneksel anlayış terk edilmelidir. Mesela, bir şirket için yegâne stratejik hedef olarak pazar payını ve satışları arttırmak, böylece büyümek veya karlılık belirleyici değer ise, o şirket yaşamın ve toplumun periferisinde eklemlenmiş küçük bir parçadır. Eğer strateji, maddi ve manevi yüksek bir amaca yönelik olarak, onu realize etmek ve gerçek anlamda değerler yaratmak için politikanın belirleyici iradesi çerçevesinde kapsayıcı bir karaktere haiz olabiliyorsa, kendisini oluşturan insanın yaratıcılığı sayesinde yaşamın ve toplumun merkezine oturabilir. Yerel ve küresel anlamda toplumlar için daha fazla şey ifade etmeye başlayan şirketler, işletme zihniyetini sadece ihtiyaçları, arzuları karşılayan ve bu bağlamda karlı pazarlar oluşturan şirket olmaktan daha ötesine; insanlar için eğitim, maddi-manevi sağlık, sosyalleşme,  değerler, güzel ahlak ve erdem gibi çok geniş bir alana sahip konularda katkı sağlayıcı, zenginleştirici bir şirket olmaya evirmeleri ve dönüştürmeleri gereklidir. 

23 Ekim 2014 Perşembe

İş’in Teorisi 9/6-2: Kapsayıcı Strateji – Politikanın Fayda Amaçlı Araçları: Kapsayıcı Strateji ve Değer Tabanlı İş

"İyi Yönetişim" politik genleşmedir ve pek çok yetkinliği içerir. Örneğin, işletmelerin akademya ile işbirliği içinde yerel ve küresel boyutta kamuoyu alanını dahi kapsayıcı stratejik yönetişime eklemlemesi, hukuk düzleminde anayasa, kanunlar vs. çalışmalarında şirketleri sürece dâhil etmeleri, iş hayatının kavram derinliğinin kapsama alanını toplumu, doğayı, çevreyi vb. içine almasını sağlaması önemli yetkinliklerdendir. Diğer yandan stratejik yönetişim temelli işletmelerde, ilkesel olarak “birim rasyonalizasyonu” olarak adlandıracağımız metodik süreç altında, somut ve soyut hususlara ilişkin araçsal yöntemler bulunmaktadır. Bunlar üretim, malzeme/stok, mali ve finansal vb. süreç karakterli alanlara dair olup; maliyet düşürme, yüksek katma değer oluşturma –ki ücret ve soyut değer üretimi de buna dâhildir-, nakit akış hızı-stok devir hızı, alacak vadesi (DSO)-ödemeler vadesi (DPO), verimlilik, üretim-bakım-işçilik tabanlı personel maliyet değerlendirmesinin ücretlendirme sistemine dâhil edilmesi vb. değişkenlik arz edebilen unsurlardır. Bu noktada, tüm değişken unsurların oluşumu insan, ona ait olan çok yönlü emek ve üretim araçları kaynaklıdır. Hal böyle iken, soru(n) şudur: Stratejik bağlamda bir şirket, bu oluşumlar ve tüm süreçler içinde nerede durmaktadır, sürece katkısı nedir ve ilişkiler yönüyle konumlanmasına yönelik analizler ve değerlendirmeler yapmakta mıdır? Buna bağlı olarak katkının, payın parasal değeri ikincil öneme sahiptir. Öncel olan işletmenin odaklanma alanının insan mı, yoksa insanı soyutlayabilen, hatta yan fonksiyonlara indirgeyen çeşitlendirilmiş ve dahi karmaşık süreçsel alanlar mı olduğudur? Bir işletmenin yönetimi gerçekten samimi ve bilinçli olarak birebir insanla ilgilendiği ve “sahaya indiği” takdirde, insanın yarattığı maddi-manevi değere, insan için yapılan harcamanın misliyle geri dönüşüne ortak olacaktır.
Kapsayıcı stratejinin işletmenin içine dönük işlevi, dışa dönük olandan daha önemlidir. İşletmenin başarısı zamana yayılı bir oluştur ve bunu içe dönük uygulamaların kalitesi belirler. Şirketleri dar zamanlarda koruyan ve gerektiğinde kurtaran anahtar insandadır. Bu nedenle, kapsayıcı stratejinin politikanın tümselliği altında gerçekleştirdiği kompartmanlaştırma işleminde öncel rol, çok katmanlı yönetişim sisteminin her boyutuna nüfuz etme kabiliyetine haiz kılınması gereken İnsan Kaynakları/İnsan Değerleri bölümüne biçilir. Politikanın bu noktadaki yaratıcılığı işletmeye özgün yönetişim fonksiyonlarını üretmesidir. Bu bağlamda, işletme politikası kullanışsız ve adeta temayül haline gelmiş, insan ve ortam yabancılaştırıcı ithal süreç, sistem ve teknik yönetim modellerine mesafeli durarak, insan ve çevre (iç-dış) faktörlerini ön plana alan, dengeli bir açıklık, hesap verebilir, özgür ve insan üretkenliğine, çalışkanlığına ve kabiliyetlerine hak ettiği değeri veren (stratejik) özgün-uyumlu sistemlerin oluşturucusu ve yürütücüsü olmalıdır. Bu sayede departman etkinliği ön plana çıkarılabilir ve üst yönetimde alan kazanımı sağlanabilir.  
“İyi Yönetişim” değişim olgusunda etkin rol oynayan, iki değişim türü olarak belirtilen “stratejik veya operasyonel/işlemsel” yaklaşımları, aşılmış karar süreçleri olarak görür.  Özellikle, Orta ve Kuzey Avrupa iş dünyasında etkin olan Germen çalışma felsefesi, politika ve bütünselliğini asli idari mihenk taşı ve belirleyici olarak ön plana alır. İşletme rasyonalizasyonu ve çalışan ilişkileri açısından sosyalizasyon politikanın ana ayak faktörlerindendir. Hangi durum ve ortamsallıklarda stratejik, hangilerinde ise operasyonel “davranılacağı” politika tarafından belirlenir. İşletmenin geniş bütçeli, mutlak lüzumlu ve titiz ön projeler vasıtasıyla projekte edilen yatırımları stratejik bağlamda değerlendirilir. Yatırım dışındakiler ise ya proje bazlı çalışma ya da faaliyetler şeklinde yürütülür. Yönetişimin zihinsel ve rasyonel tutumu, bu konularda görece muhafazakârdır. İşin yürütümü, çok zorunlu olmadıkça ve herhangi bir şekilde yüksek fayda sağlamıyorsa, sistem üzerinde değişimi gündemine almaz. Gideceği noktaya değin gelenekseli sürdürür. Bu durum gerek çalışma sistematiği gerekse üretim ana ve yan araçları için de geçerlidir. Yeterli fayda, iktisadi davranış, birikim, kullanım tasarrufu, israftan titizlikle uzak durma, gerekli işbirlikleri vb. ön plandadır.
Aslında, yönetişimin kapsayıcı stratejinin bir öğesi ve her ikisinin politik fayda zihniyetine dayalı araçlar olarak kullanılması çoğunlukla yaşam içinde oluşan problemlerin çözümü ile yakından alakalıdır. Politika açısından, zuhur eden problemler fayda elde edilebilecek alan açılımlarına vesile olması yönüyle birer fırsat olarak görülür. Herhangi bir sektörel sorunun giderilmesi, bundan hem kendi içinde maddi ve manevi yarar sağlamak hem de yarar ve anlam üzerinde yükselen değer oluşumunun yarısını realize etmek açısından avantaj sağlar. Anlamın sağlanması da ağırlıklı olarak sosyalizasyon ve insanileşme ile ilgili olduğundan toplumsal olana ve doğal çevreye ilişkin çalışmaların işletme politikası tarafından belirlenmesi yerinde olacaktır (Bu hususta Unilever, Nike gibi şirketler iyi birer örnektir). 
Şirket politikası değeri kapsayıcı hedefler oluşturmakta önderlik sorumluluğu taşır ve sıradan iş yapmayı kabullenmez. Küresel anlamlandırmanın ortaya koyduğu politika, ürün ve hizmete yönelik sistemleri, temel anlamda müşteriler için değerin maksimize edilmesini içerir: Yani, müşteri kavramını öncelikle insan olarak anlamak, sonra iç-dış olarak içselleştirmek ve alıcıların ihtiyaç ve arzuları çerçevesinde organize olarak insan odaklı sisteme geçmek. Artık şirketin kendine dönük yönetim anlayışı işletmenin organizasyonunda belirleyici değildir. Bunun yanı sıra arz odaklı bakış açısı da geri planda kalmalıdır. Ayrıca işletmedeki uzmanlık yerel bağlamda her çeşit hizmeti sunan parçalanmış bir sistem yerine, yüksek değerli ürün ve hizmet sunmak amacıyla özel durumlara yönelik hizmetlerin  doğru lokasyonlarda toplandığı bir sistem oluşturulmalıdır. Bu bakış açısı, sevk ve idareye ve dahi hizmet veren ve alana ilişkin bir problematik üzerinden bir değişimin gereği olarak okunabilir. Burada önemli olan tüm yürütümün politikanın belirlediği doğrultuda yapılmasıdır; böylece yönetimin sadece talimatlandırmaya dayandırdığı iş istemi yaparak aradan çekildiği ve adımlara dayalı iş görme gibi bir iş söz konusu değildir. Burada sözünü ettiğimiz işletmenin tüm insan değerleriyle sahiplendiği ve politikanın şekillendirdiği kapsayıcı strateji işin merkezindedir ve iş “değer tabanlı” olarak dönüşümle iç içedir.  
Değer tabanlı iş organizasyonu ürün ve hizmetin değerini artırmayı, politik belirleyicinin kapsayıcı strateji vasıtasıyla koyduğu hedef olarak vazife edinir. İşletmelerin asli işlerini tanımlayan politika, bu işlerin ne kadar iyi uygulandığını takip ve kontrol eden sistematiği de kapsayıcı strateji altında düzenler ki, bunun anlamı hedefin yönetim kurulu ve üst düzey yöneticiler tarafından da benimsenmesi ve ellerini taşın altına koymalarıdır. Zira kapsayıcı stratejinin altında bütünleşmiş değer tabanlı iş organizasyonu, geçmişten ciddi biçimde kopmayı gerektirir.

21 Ekim 2014 Salı

İş’in Teorisi 9/6-1: Kapsayıcı Strateji – Denge Unsuru Olarak Politika: Misyon-Vizyondan, Karmaşa ve Bağlantıya

Çalışanların misyon ve vizyon sözcüklerinden ne anladığı üzerinde pek durulmayan bir husustur. Bazı durumlar haricinde bu sözcükler geçiştirilen iki konu başlığıdırlar sadece. Hatta birçok çalışan açık şekilde işyerlerinde çeşitli noktalarda duvarlara asılı ve o işyerinin misyonunun ne olduğunu yazan levhaları bir kez okumamıştır bile; isterse yıllardır orada çalışsın. Dahası şirket sahipleri ve yöneticileri arasında dahi bu ikilinin ne içerdiğini bilmeyen, bilse de ne anladığı sorgulanabilir olanlar bulunmaktadır. Peki, durum böyle iken bunlar niye şirket tanıtım notları ve/veya kalite belgeleri arasında yer almaktadır? Adet yerini bulsun diye! Evet, aynen öyle; ya da daha teknik bir deyişle formalite icabı. Ne güzel, hoş değil mi? Acaba diğer pek çok mevzu için de bu böyle midir? Tecrübelerimden hareketle cevabım genele şamil olarak ‘evet’ olacaktır. İş yaşamının yazılı belgeleri, kayıtları -içeriklerine bakılmaksızın- kırtasiye olan işyeri sayısı hiç de az değildir; dostlar alışverişte görsün, yeter ki görsün! Hal böyle iken geniş anlamda bilginin fonksiyonu bir şirket için nedir? Laf kalabalığı, dursun belki lazım olur anlayışı mı, yoksa modaya uymak mı?
            Halbuki insanlık tarihinde meydana gelen pek çok önemli ve sıra dışı olayın arka planında misyon ve vizyon olguları aktif rol oynamış, aralarında gerçekten yazılı olan ile oldukça örtüşür nitelikli uygulamalar vardır. Tarihimizin son yüz yılına biraz irdeleyici baktığımızda bunu müşahede edebiliriz. Yukarıda donukluğuna ve sözde oluşuna ilişkin bazı koşullu çıkarımlar yaptığımız bu iki sözcüğün tarihsel süreç içinde bizim için canlı, kanlı ve anlamlı olarak ortaya çıkan ve yararlara ya da bazen zararlara yol açan uygulamalarımızın olduğu görülecektir. Bilinçli ya da bilinçsiz, bunların bazen daha da güçlü bir olgu olan değerlerin oluşumunda önemli bir rol oynadığını da belirtmek isterim. Genel olarak kültürün oluşum sürecinde ortaya çıkan değerler, bazen süreçlere bağlı olmadan daha karmaşık da olsa kısa sürede, direkt kültürel unsurlara da bağlı olmadan meydana gelebilirler. Örneğin, devrimler/inkılaplar aracılığıyla geçerli nesil içinde ve kısa vadede gerçekleştirilen değerlerimiz olmuştur; doğru veya yanlış. Ancak bunların toplumsal gelişim ile ne denli uyumlu oldukları, ne derece içselleştirildiği ve sosyolojiyi gerçekten takip ederek buna uygun açılımların hukuki üstyapıda yer alıp almadığı, ne derece toplum tarafından kabul gördüğü ve ne gibi sorunlara yol açtığı veya açabileceği varsayımları ayrıca sorgulanmalıdır. Niteliği ne olursa olsun, eğer insana özgün kılınan egemenlik yetisi bir takım kutsanan kurumlaşmalar eliyle direkt olarak yürütülüyorsa, orada insanın gelişimine set çeken önemli bir araz var demektir. Bu bağlamda, bir işletme için “kopyala yapıştıra” dayalı ve pek de bir şey ifade etmeyen ve katkı sağlamayan misyon-vizyon maddelerinden maada, daha gerçek, daha somut temelde oluşturulan kıymete haiz değerler olgusu önemli ve akılcı sabitelerdir.      
            Diğer bir gariplik, genellikle birçok şirketin misyon ve vizyon arasındaki farkı tam olarak ayırt edemedikleridir. Bu şirketler misyonlarını ve vizyonlarını tanımlamalarını istediğimizde her ikisi için de neredeyse benzer tanımları yapacaklardır. Bu durum ister istemez şu soruyu akla getiriyor: Bunlar önemli midir? Önemli ise bunların arasındaki fark nedir? Varsayalım önemlidir, öyleyse tanımları şu şekilde ortaya koyabiliriz: Misyon, bir şirketin, şimdiki zaman ve çok kısıtlı ölçüde de geniş zaman açısından hangi konumda olduğunu, ne yaptığını, ne ve kimin için ve kimlerle nasıl yaptığını gösterir. Vizyon ise bir şirketin gelecekte, bulunduğu sektörün gelişmelerine bağlı olarak, nerede olmayı arzu ettiğini (hatta hayal ettiğini) gösterir. Bu 5-10 sene sonrası için geçerli olacak geleceğe yönelik bir yaklaşımdır. Şirket içerisinde bugün yapılan her şey, gelecekteki o konuma varmak içindir. Her ikisini birleştirdiğimiz zaman, gelecekte olmak istediğimiz (vizyon) noktaya erişmek için bugün neleri, nasıl yapıyoruz (misyon) sorularının şekillendirici yanıtlarını, şirketin vizyon ve misyonunda sözel olarak özetleyebiliriz. Misyon, değişime bağlı olarak sıklıkla değişebilir, vizyon ise ileride nerede olmak istediğimizi gösterdiği için zaman içerisinde çok fazla değişiklik göstermeyecektir. Vizyon, varmak istediğimiz noktayı gösterirken, misyon bugün o yolda neleri, nasıl yaptığımızı anlatır.
            Misyon, kelime anlamı itibariyle, bir kişi veya topluluğun üstlendiği özel görev demektir. İşletme yönetimi açısından ise “örgüt üyelerine bir istikamet vermesi ve anlam kazandırması maksadıyla belirlenmiş ve örgütü benzer örgütlerden ayırt etmeye yarayacak uzun dönemli bir görev; böylelikle arka planında vizyonun bulunduğu bir alt yapı, bir anlamda ilham sağlayan ve bu bağlamda bir ölçüde insan ve örgüt için “oluşturulmuş ortak bir değer” şeklinde de tanımlanabilir.

            Görüleceği üzere, vizyon kapsam ve derinlik açısından misyona nazaran daha geniş bir kavramsallığa sahiptir. Hatta günümüz yönetim modellerinde vizyona yüklenen anlam o denli geniş ele alınır ki, misyon sadece vizyona destek veren kavramlardan biri olarak kabul edilir. Ancak, yine de misyonun yer almadığı bir vizyon anlayışı eksiktir, dolayısıyla böyle bir vizyonun belirliliği-belirleyiciliği bir noktada yitiklik arz eder. Bazı büyük kuruluşlarda böyle bir model; kurum kültürü, liderlik ve diğer bazı kavramları da misyon gibi vizyonu destekleyici kavramlar olarak görür. Kanımca vizyona atfedilen bu önem, insanın geleceğe dair çıkarımlar-projeksiyonlar yapmak suretiyle olabildiğince iyi tahminler yaparak geleceği şekillendirme arzusundan kaynaklanmaktadır. Vizyonun bu bağlamda seçenekli planların yapılabilmesi açısından da önemsendiğini söyleyebiliriz. Bilhassa anglo-amerikan modellemelerde vizyon ve bu bağlamda vizyonel bakış açısı yaşamın pek çok alanında baskın unsur olarak yer alır. Ancak, burada vizyonun dominasyonu sayesinde işin fantezi yanı bazen öyle boyutlara ulaşır ki, tahayyül gücünün üretimi kâhinliğe dönüşür. Siyaset, ekonomi, sosyoloji, doğa bilimleri veya popüler kültüre ilişkin pek çok alanda çok sayıda fütürologlar-modern kâhinler milyarlarca dolarlık sektörlerde aranan kişilerdir. Vizyon olgusunun abartılarak aşırı uçlara çekilebilir hal alması dildeki kavramsallaştırmalardan iş dünyasına, eğitim sektöründen, “yeni mesleklerin” oluşumuna değin değişik alanlarda taban bulmaktadır. Ülkemiz de bu etkilenmeden imkânları ölçüsünde payını almaktadır. Bu tip abartılar, politikanın etkin olduğu işletmeler tarafından dışlanmaz, ama olabildiğince nesnel olarak izlenir. Bu izleme işlevi bazılarınca tuhaf bulunsa da; unutulmaması gereken husus politik rasyonalitenin bir yönüyle Mevlana’nın pergel alegorisindeki gibi bir ayağın sabitlenerek diğer ayağın desteğiyle 360 derecelik dönüşle görüş alanını genişletmek ve ilm-i kal ile ilm-i hal’i cem etmesi, diğer taraftan Arşimet’in kaldıracını bırakmadan dengenin istikrarını sağlamasıdır. Politikanın yönetişim modellerini amaç olarak belirlediği işletmelerde, hem amacın kendisi hem de neşet edecek olan uyumlu misyon kapsayıcı stratejinin içeriğinde yer alır ve böylelikle bunlar da tekrar politikanın stratejik araçları olurlar. Misyon veya vizyon rasyonel bağlamda üretilen araçlardır; ama politika açısından öncel olan bunları üretecek olan değerlerin belirlenmesi ve bunların gerçekleştirilmesine yönelik kapsayıcı stratejinin oluşturulmasıdır.   

15 Ekim 2014 Çarşamba

İş’in Teorisi 9/5-2: Kapsayıcı Strateji – İyi Yönetişim ve Şirketlerde Politikanın Öncelliği

Politika gerçeğinin şirketler açısından öneminin tam olarak kavrandığını söyleyebilir miyiz? Birçok işletme için şeffaflık-açıklık açısından ‘hayır’ cevabını rahatlıkla verebilirim. Örneğin; genelde kalite sistematiği bağlamında yazılı olarak sunulan dokümanların yalnızca formaliteyi kotarmak adına yapılmış kırtasiyeler olduğunu görmekteyiz. Ayrıca, verilen içeriğin politika kavramından kopuk, daha çok yapılan iş, genel amaçlar veya müşteri ilişkilerine dair yansımalardan öteye gitmediğini görmekteyiz. Bundan dolayı, ya politika ile neyin kastedildiğinin anlaşılmadığı ya da anlaşıldığı halde açıkça dokümante edilmek istenmediği ve örtülü-gizli olarak yürütümünün yapılmak istenildiği akla gelmektedir. Bu durumda bir şirketin politikası için “bir takım maharet ve hünerlerle, çoğu kez dürüst veya ahlaki olmayan şekilde uygulamalarla karakterize edilen etkinliklerdir” tarifi kaçınılmaz olmaktadır. Gözlemlerime göre, bu türden “düşük” politika “güden” şirketlerin sayısı hiç de az değildir. Ama bizim bu çalışmada bahsettiğimiz politika kavramı, sadece belirli hassas konular haricinde -o da kimseye zarar vermeden- bu tarifin baskınlığını içermez ve kabullenmez. Yukarıda belirttiğimiz “diğer kazanımlar” kapsamına giren hususlar; insanın merkeze alınması ve her türlü katkısı, iş yerine bağlılık, yönetme-çalışma ikilisinin üyeleri arasındaki sempati ve saygı, sosyo-ekonomik, psikolojik değerlere dayalı erişimler ile bu gibi insanı olumlu yönde isteklendirici ve destek sağlayıcı katkılardır. Gizli gündemli politikanın yürütüldüğü kuruluşlarda belirli bir süre sonra –hiçbir şey neticede gizli kalamayacağı için- fark edilmeye paralel oluşan sert tepkiler işletmenin zararlar hanesine yazılmaya başlar. Hatta gün gelir, zarar verme olgusu düşmanlığa dönüşür. Bunlar olmayacak şeyler değildir. Akıllı yönetim, çalışanları ile olan ilişkilerini ne denli şeffaflık ve iyi niyete dayandırırsa o denli olası tehlikelere karşı önlem almış olur. İş yaşamı bu duruma dair örneklerle doludur; ama ilginç olan yöneticilerin bu hayati riski sıklıkla gözden kaçırmalarıdır. İnsanların oluşturdukları topluluklarda etki-tepki doğallığının son derece aktif, hatta ‘delişmen’ olduğu unutulmamalıdır. Gizli politik gündemler benzer karşı gündemlerin oluşmasına zemin hazırlarlar. Sahaya inmeyen, sahayı ve çalışanları tanımayan yönetici, halkla temasta olmayan politikacı veya aydın misalidir.
 Şirket politikası, gereklilikler nedeniyle alt politikaları düzenler. Günümüzde şirketlerde genel olarak “yönetim, süreç, işlev” gibi kavramlar-olgular halinde tanıtılan temaların, “Politika” üst/ana başlığından sıklıkla kopuk olarak ele alındığını görmekteyiz. Hatta “stratejiye dair” öncelleyici çalışmalarda bile politikanın esamesi okunmamaktadır. Yeni zamanların bilgi anlayışı ve yaklaşımlarında, akli olandan ziyade nakli olanın ve “neo-modernitenin” kısır bilgi anlayışı ve kavramasının önemli rolü olduğu kanısındayım. Yoğun teknolojik tüketim pompalaması sosyalleşmeyi ve buna bağlı olarak düşünme, anlama, kavrama, öğrenme ve fikir üretmeyi elit-grupsal kılmış, yaygınlığını geri plana atmıştır. Geri plana atılan bu alan yeniden şekillendirilen kürevi anlayışta, öncelikle ve özellikle geniş anlamıyla “eğitim ve buna bağlı türev sektörler politikası” ile doldurulacaktır. Devlet erki bu konuyu kamu politikaları düzleminde ele almaya başlamıştır. Geleceğe yönelik olarak devlet(ler)in başlattığı bu hareket, özel ve sivil alanı da kapsayacaktır. İş dünyası bunun dışında kalamayacaktır. Bundan dolayı, Türk iş dünyası da en önemli unsurları olan şirketler bağlamında “Politikanın Öncelliğini” (C. von Clausewitz’in ana tezindeki gibi diğer her şey “politikanın aracıdır”- ‘Primat der Politik- Primacy of politics’) kavramalıdır.
Daha önce dillendirdiğimiz “diğer kazanımlar” belirtiminin diğer bir açılımı, önümüzdeki yılları kapsayacak değişim ve gelişime yönelik olarak şirketlerin yapılandırması gereken politikalarla ilgili olacaktır. Şöyle ki, şirket politikalarının amacı çalışanlarının maddi ve manevi varsıllığını artırmak olmalıdır. Buna göre şirketlerin kararlarını çalışanlarının memnuniyetini sağlamak üzere alması gerekmektedir. Ayrıca, izlenecek politika insan ve azami derecede adaleti odağa almalı, bunun için de olabildiğince şeffaf olarak çalışanları ile paylaşımda bulunmalıdır. Yapılandırılacak politika anlayışı; saydamlığa ve katılımcılığa önem vermelidir. Burada saydamlıktan kasıt ilerisini görülür kılmaktır (öngörülebilirlik). Saydamlık ve katılım politikaları çalışanların güvenini kazanmaya ve uygulanabilirliğe yardımcı olacaktır. Politikaların insan odaklı ve etkili olabilmesi bu şekilde sağlanabilir. Burada sözünü ettiğimiz çalışanlara “birlikte belirleme hakkının” tanınması ve verilmesidir. Bu bir yenileme (reform), dolayısıyla dönüşüm ve değişim hareketidir. Bu hareket bir kültür değişimi olmasının yanı sıra  bir yasalaşma oluşumu olarak dahi ele alınabilir. Sıklıkla üzerine yazılıp çizilen, konuşulan kurum kültürü olgusunu aşan ve toplumu kapsayacak olan bu türden bir değişim, etkinliği sayesinde kuruluşları kendi içlerinde ve çevre ile gerçek anlamda etkileşime sokar.
Kültür değişimi, şirketlerde yönetim anlayışının çalışanların da -sendikal yapılanma haricinde- konsey-komisyon benzeri, bir nevi STK tipi örgütlenmeler aracılığıyla kuruluş içindeki katılımı ve dışında da aksiyoner etkinliği ile değişimine-dönüşümüne katkıda bulunabilir. Yönetim olgusu, çalışanların kapsamlı ve etkin katılımı ile paydaş veya ortak olmaktan ziyade belirleyici bir rol üstlenmeleri neticesinde “yönetişime” dönüşebilme ve kamusal ve daha da geniş anlamda toplumsal alandaki değişimler kozasındaki iş dünyasının evirilmesini mümkün kılma ve hızlandırma potansiyeline sahiptir.
Bu değişim ve dönüşümü fark edip, uyum sağlamak isteyen veya güçlük çeken şirketlerin politika olgusunu iyi anlamaları, küresel gelişimin okumasını iyi yapmaları gerekmektedir. Şirketler açısından, bilhassa sağlık, güvenlik, yakınlaştıran bağlayıcı iletişim,  işbirliği ve yeni nesil teknolojik gelişimi de öncelleyen geniş kapsamlı eğitim atağının dünyayı daha da küçülteceği öngörülmeli ve bu dönüşüme adapte ve bunda aktör olabilmenin yolu, ciddi bir şekilde politikanın önemini ve yönetişimin gerekliliğini anlamaktan ve uygulamadan geçmektedir.   




Yönetimin Sosyolojisi: Çok Katmanlı Sistemler ve Ticari İşletmelerin Temel Gerçekliği - 3

Araçsallaştırılan yönetişimi dinamik kılan başlıca unsur eyleme yönelik olması ve eylem araştırmasında temellendirilmesidir. Söz konusu ey...