3 Mart 2015 Salı

Yitik Özgünlüğü Aramak-3

Kişinin kendine karşı sahte değil de dürüst olmasının tüm insanlar için önemli olduğu ve bunun özgünlüğün en kısa tanımı olduğunu düşünebiliriz. Nitekim gerek varoluşsal ve humanist gerekse psikodinamik psikoloji yaklaşımlarında, özgünlüğe ilişkin bireysel farklılıklar, kişilerin psikolojik iyilik halinin (“well-being”) önemli bir göstergesi olarak kabul edilir.1 Özgünlük bir taraftan benlik gelişimi diğer yandan sosyal davranışları anlama işlevi ile alakalı olup, bu ikisi üzerinden şekillenen bireyselleşme-bireycileşme ve toplulukçuluk-ortaklaşalık temelli bilinçlenme süreçlerinin de geniş kapsamlı farklılıklar kümelenmesinin de bir ürünüdür; ama kendini üretenleri ve diğer başka değerleri fazlasıyla üreten bir ürün.

Ağırlıklı anlamda, bireyci kültürlerdeki insanların kendi-odaklı, toplulukçu kültürlerdekilerinse diğer-odaklı (veya sosyal ahengi kollamakla ilgili) oldukları düşünülmektedir. Yakın ilişkiler alanından bir örnek verecek olursak, bağımsızlığın önemsendiği bireyci toplumlarda söz konusu ilişkilerin, aslen birbirinden kopuk olan insanların kişisel isteklerine bağlı girişimleriyle oluşturulduğu; diğer yandan bağlaşıklığa dayalı toplulukçu toplumlarda ise sosyal varoluşun kaçınılmaz bir olgusu niteliğinde olan ilişkilerin karşılıklı yükümlülüklerle sürdürüldüğü varsayılmaktadır. Sonuç olarak, bireyci yönelimdeki kişiler daha “özgün” veya kendi öz-varlıklarına bağlı ve tutarlı, toplulukçu yönelimdeki insanlar ise çevresel baskılara göre hareket etmeye açık olarak nitelendirilmektedir.2

Burada bireyciliği ve toplulukçuluğu karşıt uçlar gibi ele almayı ve özgünlüğü bireycilikle eşleştirmeyi içeren açık veya örtülü bir varsayım söz konusudur. Ancak, toplulukçu kabul edilen kültürlerde özgünlük konusunun hemen hiç incelenmemiş olup; mevcut bir çalışmada da özgünlüğün iyilik hali üzerindeki etkisinin kültürel benlik kurgularından bağımsız olduğuna işaret edilmiştir.3 Ayrıca ilgili bazı gözlemlerimizden hareketle, “özüne sadık olmanın” toplulukçu ortamlarda da değerli kabul edilebileceğini söyleyebiliriz. Örneğin, toplulukçu özellikler gösteren geleneksel kültürlerde de Attar’dan aktarımla Mevlana Celaleddin Rumi’nin “Ya olduğun gibi görün, ya göründüğün gibi ol” öğüdü, yalnız Sufilerin yaklaşımında olanlar arasında değil, geniş halk kesimlerinde tasdik bularak saygıyla anılır. Yine gerek günlük yaşamda gerekse dinin özüne ilişkin öğretilerde “özü sözü bir olmak” önemli bir değer olarak nitelendirilir. Tabii ki bu tip öğütlerin veya deyişlerin bulunması, toplulukçu kabul edilen kültürlerde insanların günlük davranışlarını bu ilkelere göre yönlendirdiği anlamına gelmemektedir. Ancak yine de anılan türde atıfların varlığı, özgünlüğün, toplulukçu kökenden gelen insanların da en azından bazılarınca önemsendiğine işaret eder. Aynı şekilde bireyciliğin yaygın olduğu kültürlerde de özgünlüğün baskın-yaygın bir unsur olduğunu iddia etmek çok da tutarlı olmayacaktır. Ama her hâlükârda bireyselleşmenin ve bireyciliğin özgünlüğün düzeyine katkı yaptığını varsayabiliriz. Bunu en kısa yoldan fark ettiğimiz saha sanata dair olanıdır.

Özgünlüğün bireysel ve toplumsal alanlar üzerinden okumasının yapılması, özgünlüğün esasına ilişkin kafa karışıklığına neden olabilir. Aslında iki alanın geçirgen, entegre ve katmanlı olduğu gözden kaçırıldığı için bu ayrım yapılmaktadır. Hâlbuki özgünlüğün davranışsal boyutu, kişinin ödül kazanmak, cezadan kaçınmak veya birilerinin hoşuna gitmek için “sahte” şekilde değil, kendi değerleri, gereksinimleri ve tercihleri doğrultusunda açık, içten ve gerçek olmasıyla alakalıdır. Bunların yanı sıra özgünlüğü oluşturan bazı unsurları şu şekilde özetleyebiliriz: Yaşama dair farkındalık ve bunun sonucu farklılık, uyumlu olabilme, kendine değer verebilme, kimlik birleşimi, yüksek ilişki memnuniyeti duyma vb. İmdi bu ögelerin kişisel bazda gerçekleşebilir olma ihtimali ile toplumsal katmanda da geçerli olma olasılığı arasında derin farklar yoktur.

Özgünlüğün bireysel anlamda gerçekleştirilebilir görülmesi ve bununla sınırlandırılması konuyu çok da ilginç kılmayacaktır. Bir topluluğun da benzer biçimde özgünlüğü içselleştirmesi mümkündür; tabii ki bu tür özgünlüğün yansıması ve nitelikleri kişisel olan ile birebir örtüşmeyecek, dolayısıyla ikisinin yansımaları ve icra usulleri arasında farklar olacaktır. Birincisinde kendisi olma, bağımsızlık ve bir tür ilişkisizlik-ayırt edicilik ön planda iken (intrapersonal differentiation), ikincisinde öznellik üzerinden karşılıklı bağlılık, bağlaşıklık, tamamlayıcılık ve ilişkili olmak, yani özneler arası ahenk, uyumlanma ve etkinlik (interpersonal integration) önceldir. Aslında toplum yaşamından yalıtılmış olmak haricinde, toplum realitesinin karşılığı ikinci duruma uygun olanıdır; yani karşılıklı bağımlılık gerçeği oldukça nesnel ve insan fıtratına koşut olandır. Zaten mütenasip bir benlik yapılanmasını sağlayan da budur. Bunun dışında benliğin durumu bireycilik üzerinden tekbenciliğe, dolayısıyla kendisine tapınmaya, asosyalitenin en şiddetli hallerinin zuhur ettiği benlik aşamasına değin uzanacaktır. Bunun sonucu, kişinin kendine yönelik içsel gelişimine paralel olarak genleşen potansiyel söz konusu iken, dışa karşı açılımı belirleyen içsel kristalizasyon proseslerinin yol açtığı bir daraltım, çerçeveleme söz konusu olacaktır. Benmerkezci bireysel gelişimin fikri üretimini dogmatik yapan da bu bağnaz anlayıştır. Bağnazlık ile özgünlüğün bir arada olması ise doğasında zıtların çatışması olduğundan olanak dışı bir durumdur.

Bireysel gelişimin özgünlüğe yelken açması, farklı olabilmenin imkânlarını da sunduğundan kişinin özgün bir stil, yaşam tarzı oluşturmasını da sağlar. Bu yöndeki bireysel gelişim, kişinin zatında hapsolmadıkça çevresel inkişafa ve böylelikle topluluğun da terakkisine katkıda bulunur. Tek bir kişide yoğunlaşan özgünlük, diğer insanlara değer katmadığı sürece kemâlât yolculuğunu sürdüremez. İşte bundan dolayıdır ki, ilgi sahamızı şekillendiren, bireylerin özgünlüklerinin toplumsal olana etki yapan, ona yarar sağlayan ve anlam taşıyan, kazandıran yönüdür. Bununla kastettiğimiz özgünlüğün kolektif yansıması değildir. Filvaki özgünlük kolektif karaktere haiz değildir, malik olduğu husus toplulukta oluşturduğu aktif nitelikli sinerjidir. Bu sebeple, topluluklarda dönemsel olarak tecelli eden ve etkin olan özgünlük, yaşamdaki değişim-dönüşüm ilkesine bağlı olarak aşınır ve hatta unutulur. Her iki durum da doğallık içermekle beraber, unutma fiili “baskılama ve taklit yollu yenileme” ile “unutturulmaya” dayanıyorsa, dokusal uyumsuzluk galebe çalacaktır ve topluluklar üzerinde yaygın rahatsızlığa neden olacaklardır. Zorbalığın yol açtığı zorunluluk hali, zamanı dolduğunda artan basınç etkisiyle patlayan balon gibidir. Billurlaşma hakiki, samimi ve özgün olandan neşet etmiyorsa, peyda olan kalıplaştırılmış düşüncelerin fetişleridir.

1 Türk Psikoloji Dergisi, Haziran 2011, 26 (67), 27-43

2 a.g.e.


3 a.g.e.

22 Şubat 2015 Pazar

Yitik Özgünlüğü Aramak-2

Marksist hümanizmin tezine göre özgünlüğü yok eden, insanların büyük çoğunluğunu hepten ruhsuz olarak gören burjuva sınıfının elit ve seçkinci hümanizmidir. Ama buna karşın marksist hümanizm, insanın gerek kendi doğasıyla ve gerekse diğer insanlarla kendisi arasındaki yabancılaştırmayı ortadan kaldırmayı hedefleyen bir hümanizmdir. Bu ideal-hedef, “El Yazmaları”ndaki komünizm hayalidir. Bu arzu, bireyselliğin yutulmadığı ve feda edilmediği, tersine bütünüyle geliştirildiği ve açıkça ifade edildiği ideal bir topluluk rüyasıdır. Bu hayalin oluşmasına yol açan süreç; kendi olma, kendilik probleminin çözümüne yönelik bir idealin-ütopyanın adıdır. Kendilik sorunu, bilindiği gibi felsefenin, orada da ağırlıkla ontolojinin bir temasıdır. Bir şeyin, ontolojik bir sorun olması demek, o şeyin, sorun olmasını sağlayan nedenin, o şeye içkin olması, o şeyin kendi varlığından gelmesi demektir. Dolayısıyla bu bağlamda kendi olmak problemi, kişinin kendi varoluşu ve kendi yönelimi bağlamında irdelenir. Ama marksist hümanizm, kendilik sorunu üzerinden yabancılaşma olgusunu ontolojik bir problem olarak değil, tarihsel ve toplumsal bir problem olarak görmektedir. Onu oluşturan siyasal ve toplumsal tahakkümdür. Bundan dolayı o tarihsel bir sorunun sonucudur. Kendisi olma, kendini gerçekleştirme politik ve toplumsal nedenlerle kesintiye uğramış ve kendilik kendine yabancılaşmaya dönüşmüştür. İnsanın kendisi olmasını, yani doğal benliğini tehdit edip yutan, toplumsal benliğidir. Bunun neticesinde insan, toplumun ona biçtiği rolü oynamak zorundadır ve bu tekdüzelik onu yabancılaştırarak özgünlükten yoksun bırakır; özgünlüğü tahrip eder. Bu durumda insan açısından tarihin ve tarihsel gelişimin ve bunlara bağlı toplumsal gelişimin doğru okumasını yapmak, yabancılaşma probleminden çıkışın çözümü için öncelikli koşuldur. 1
Marksist yaklaşımda diyalektik materyalist yöntem, tarihi ve toplumu, politikanın yanı sıra sosyal felsefenin konjonktürel olarak birbirleri ile yer değiştirebilen nesneleri olarak ele almakta, nesnelerin oluşturduğu fikrin bu bağlamda burjuvanın marifetiyle yaratılan yabancılaşma olgusunu ortaya çıkardığını, bunun da özgünlük probleminin kaynağı olduğunu öne sürmektedir. Bu türden bir maddeci odaklanmada tarih başroldeki aktör, toplum ise yardımcı oyuncudur; ama bazen başrolü kapan bir yardımcı aktör. Yeni marksist okumalarda yöntem her ne kadar felsefi bağlamda değil de, bilimsel bir yaklaşım iddiası olarak ele alınsa da, bununla birlikte bilimsel olma konumlandırması aslında yöntemin tabanını zayıflatmaktadır. Buna ilaveten doğanın okumasının da bu temellendirme üzerinden yapılması durumu daha da hayalî hale getirmektedir. Dolayısıyla, özgünlük olgusuna marksist yaklaşım bazı soru işaretlerinin doğmasına neden olmaktadır. Zira sosyal-beşeri bilimlerin, doğa (temel-deneysel) bilimleri ile analojiler kurarak veya esinlenme ile oluşturduğu metaforik yaklaşımların ortaya koyduğu çıkarımlar, pozitif olma durumuna haiz olmadıkları için sosyal-beşeri bilimselliği sözde (kavramsal) kılmaktadır. Ne insan ne de ona dair zihni ve mental yaratımlar (nöro bağlantı istisna) laboratuvar konusu yapılamazlar. İnsana, topluma veya tarihe dair ölçümler dar kalıplar içinde kalmaya mahkûmdurlar; ayrıca koşullar doğa bilimlerdekine nazaran aşırı değişkendir. Sosyaldeki bu aşırı değişkenlik belirli kalıplara birebir bağlamda sokulmaya çalışıldığında baskılama oluşur ve sorunlara yol açar. Sosyalin kesinliği keskin kılıçtır. Bundan dolayı, insan şiddete maruz kalır. Bu durumda sosyal-beşeri alanlarda kesinlik veya sabitelerden söz etmek abartılı olacaktır, hatta gerçekliklerden uzak!
Yukarıda bahsettiğimiz görüşlerin bugün için de geçerli olduğunu belirtmek yerinde olacaktır, çünkü bahusus insan beynine ilişkin yapılan araştırmalar iki ana alan açısından ortak bir zemini oluşturabilecek potansiyele dair işaretler vermektedir: Kesinliğe eğilimin düşünce bazında beyinde kondisyonlara yol açması ve bu durumun bireyden toplumsala açılımında totaliter davranışların mütehakkim karakter arz etmesi.  Diğer yandan; marksist hümanizmin bireyi öncelleyen tutumunun topluluk fikrine uzanması bir tür hayali köprülemedir. Eğer söz konusu bireysellik ise, birçok durumda bireyin topluluk ile ilişkisi sürüyle karşıtlığı bir arada barındıracaktır. Hele ki bireyin özgünlüğü hususunda kendini gerçekleştirme olgusu, topluluk fikrinden tamamen kopuk anları sıklıkla yaşamak zorundadır. Kavramsallaştırmadaki sıkıntıların yanı sıra, Marksizm’in tarihi bir bütün olarak doğa yasaları gibi gelişen bir süreçsel olgu olarak tanımlaması veya tarihi ve toplum yaşamının gelişiminde belirli sabitelere atıf yapması, kritikçi aklın irdeleyici ve çok yönlü yaklaşımları açısından oldukça problemli bir durumdur. Tarih üzerinden insanın ve toplumun gelişimini belirleyici çıkarımlar yapmak ve buna göre tahminler, hatta kehanetler de bulunmak marksist yaklaşımı bir nevi “batıl inanç” seviyesine indirgemekle malul kılmaktadır. Kapitalizmin sonlanışı tezinin anlatımındaki o cezbedici diyalektik ve retorik, insan zihninde sanki adeta bir vahiy okumasının görüntüsünü, duygusunu yaratmaktadır. Karl R. Popper’in vurguladığı gibi; “…bu tarihsici peygamberane/kâhince (Alm. historizistische Prophezeiung) bir yaklaşım”dır. Ve daha da itham edici ifade; “tarihsiciliğin sefil olmasının yanı sıra batıl bir inanç” olduğunun da öne sürülmesidir.2
            Özgünlüğe ilişkin incelemelerde ve tartışmalarda çekirdek konunun düşünce olgusu olduğu ve meselenin tüm yanlarıyla bunun etrafında dolandığı açıkça görülmektedir. Peki, bu durumda Türkiye açısından özgünlük olgusu neyi kapsamakta, neyi ifade etmekte ve bu hususta yapılan tartışmalar hangi yöndedir; hangi nitelik ve niceliğe haizdir? Bu konunun iş-çalışma hayatımızda yeri var mıdır? Eğer varsa, temel referans noktaları nelerdir? Örneğin, düşünceye dayalı, felsefi veya bilimsel çalışmalar yapılmış mıdır; yapıldıysa öncelikle yöneticiler ve moda deyişle liderler bunlar hakkında bilgi ve donanıma sahip midirler? Bu ve benzeri sorulara net ve samimi cevaplarımız yoksa, ya mevzuyu bir kenara bırakarak alışılmış distribütör kimliğimizle çalışma hayatına devam etmeliyiz ya da araştırıp anlamalı ve akıl yürütümü yaparak ve acılarına hazır olarak ileriye yönelik sıkı çalışmalıyız; zaten sıkı ve samimi çalışmayı içermeyen vizyonlar tatlı masallardan öteye gitmezler!

1  Marshall Berman: The Politics of Authenticity: Radical Individualism and the Emergence of Modern Society.

2 Karl R. Popper: “Das Elend des Historizismus”, “Die offene Gesellschaft und ihre Feinde”.


 

20 Şubat 2015 Cuma

Yitik Özgünlüğü Aramak-1


İş-çalışma hayatı, yaşamın alanlarından sadece biridir ve diğer alanlar ile etkileşim içindedir. İnsan zihninin türetimleri, yetişme tarzımız, eğitim-öğretim, öğrendiklerimiz, açıklamasını yapabildiğimiz veya yapamadığımız, kaynağı tanımlı-tanımsız bilgiler, uygulamalarımız çok çeşitli sahalardan kısmen içinde bulunduğumuz ve aynı zamanda kısmen dışarıdan bakabildiğimiz "ortamı" belirleyici roller oynarlar. "Ortam" değişime açık bir karaktere sahip olsa da, bireysel yaklaşımın şekillen(dir)me türü, içinde bulunduğumuz realiteyi önemli ölçüde etkilediğinden duruşumuz "ortamın" niteliğini belirleyicidir: Öz-ü-gürlükçü, bağnaz, tutucu, faydacı, taklitçi, bağışıklık oluşturucu, korumacı vs. Ana çıkarım olarak insan aklının maddeye yönelik bakışı, maddeden yaşama ve kendine bakışı veya her iki taraftan kendine ve hayata bakışı vizyonu şekillendirici rol oynar. Bu bağlamda ikilem ortadadır ve seçim sunulmuştur: Ya özgün oluşturma ya da kişiye arz edilen tablet çözümü –satın- alma. Birincisinin maliyeti ve büyük problemler çıkarma ihtimali düşük iken, ikincisi pahalı ve bünyeye uyum sağlama riski yüksektir. Bir üçüncü yol ise "işi gidişine bırakma" semptomudur ki, oldukça yaygındır (bir şirketi ‘bakkal dükkânı’ gibi işletmek). Büyük ve orta ölçekli şirketlerde yaygın olarak tercih edilen ikinci seçenektir. Bu seçenekte, insan için "verilenin kabulü" ve "çerçevelenenin mitosu" her ne kadar felsefi (klasik pozitivist) bir tarafı olsa da, zihni işlevi donuklaştırma olasılığı yüksektir. Bu durumda, tablet çözüme teslimiyet kaçınılmazdır. Sistemin oluşturulması aşamasında idealleştirmeler yapılır. Bir süre sonra sistem doğal bir gelişimle kendine bağışıklık sahası oluşturur ve kendini muhafaza altına alır. Bu da dogmalaşmaya, daha da risklisi tepeden inmeci (jakoben) bir anlayışa ve dolayısıyla katı hiyerarşik-fonksiyonel bir yapılanmaya yol açabilir. Bu tip sistemlerde düzen eleştirisi ve tartışma yap(a)mama, sorunsalı öteleme ve özgün duruşlar sergilememe alışkanlıklara dönüşür.
Anadolu’nun geniş havza kültürü, çekirdek anlam etkisi açısından diğer bazı kültürler gibi (Amerikan, İngiliz, Alman, Hint, Çin vb.) baskın bir yapıya sahiptir. Baskın karakterli kültürler, sahiplenicileri tarafından doğal olarak korumaya alınırlar. Bu noktada önemli olan, sosyo-kültürel yapının önce kendi toplumuna ve etki alanına, sonra da dünyaya özgün, aynı zamanda farklı "bir vizyon" sunabilmesidir. Bu konuda son 30 yılda, özellikle gelişime ihtiyaç duyan ve açık bir duruş sergileyen havzalarda kısmen atak yaptığımız ve o bölgelere kısmi de olsa özgün değerler taşıdığımız; ancak kendi içimizde bunu o denli verimli uygulamaya koyamadığımız gözlenmektedir. Kanımca, bunun başlıca nedeni, kendi içimizde yukarıda teorik çerçevesini tanımlamaya çalıştığım tablet çözümlere yönelmemiz, icra edilen modaya uygun "pompalamayı" öylece kabullenmemiz ve özellikle "popülerleştirilmiş" akımların çekici kıldığı unsurlara pratiğe yönelik öncelik ve fazlaca önem vermemizdir.
Öz-ü-gür ve kritikçi akıl, "işte yapılması gerekenler" diye sunulan şeylere mesafeli durur. Böylelikle içinde yaşadığı ortama, kültüre, topluma, dünyaya da uyumlu özgün ve öz-ü-gürleştirici nitelikte, daha iyiye-gelişime yönelik varabilgiler sunabilir. Bu nedenle, bilgiyi nereden ve ne şekilde alırsak alalım, bünyemize uygun ve özgün bir tarzda değerlendirmemiz, kendimizden değer katarak yeniden üretmemiz yerinde ve akılcı olacaktır. Bu bağlamda özgünlüğün mahiyetinin ne şekilde oluştuğu sorusu önemlidir. Bu noktada bizi genelde yanıltan özgünlük kavramını unsurlar çerçevesinde tanımlamaktır. Ama özgünlüğü oluşturan, ona nitelik hasreden unsurlar değildir. Terkip ve uslûb özgünlüğün vasfını belirler. Yani düşüncelerin kesitlerinin birleşimi veya bir araya getirilmesi ile yapmadaki biçem, tarz bize has, özgü olanı ortaya koymamızı ya da ortaya konanı anlamamızı ve anlamlandırmamızı sağlar. Bunu beceremediğimiz müddetçe elimizdeki değerler manzumesini, o zengin çeşitlilik arz eden mirası anlamamız ve ihya edebilmemiz mümkün olamayacaktır ki, içinde bulunduğumuz genele hâkim durum budur. Peki, bu atıllığın yerine ikame ettiğimiz üretimlerimiz var mıdır? Bu suale vereceğimiz cevap traji komik mahiyete haiz bir evettir. Bu evet’in ilginç kapsayıcılığı ise “genel olarak, genellikle” sözlükleri ile ifadesini bulmaktadır. Özgünlüğün anlaşılması onun içeriğini oluşturan ciddiyet, samimiyet ve özgür düşünme yetisini keşfetmekten geçer. Bunların temelini de, çatısını da tevazu yapılandırır (Ludwig Wittgenstein’ın dediği gibi “özgünlük, alçak gönüllülüktür.”). Her ne kadar özgünlüğü sıklıkla kendine has olan ve buna bağlı yenilenme olarak ifade etsek de, onun özünde yatan doğal bireysellik ve sahici olmaktır. Ve bu sahicilik, insanın, öğretim-eğitim ve deneyim yoluyla kendi doğasını keşfinin sonucunda ortaya çıkan bir sahiciliktir. Diğer yandan özgünlük farkına varılmadan, birey tarafından kökleri geçmişte olduğuna inanılan ve özlem duyulan yaşam tarzıdır. Yani özgün olan mazide kalmıştır ve hatırlamakla yetinilmesi gereken bir şeydir. Hiç bir şey eskisi gibi olamayacağı için bugünle idare etmek zorunludur. Hâlbuki özgünlük ne düne ne de bugüne aittir; hatta zaman ile olan ilişkisi onu ona benzetmiştir; yani o, zaman gibi anlaşılması zor bir özgürlüğe haizdir: Soyutun özgürlüğü. Ama özgürlüğün kaybı; yenilenmenin ve farklı olmanın mekânda aranmasına sebep olmaktadır; hem de yanlış yerlerde…
Yukarıda belirlemeye çalıştığımız üzere, özgünlüğü en iyi tanımlayan çerçevenin içeriğinde kısaca şunlar yer alır: İçtenlikle kendisi olmak için çabalamak ve kaçınılmaz olan özdeşleşmede de kişinin kendini bünyesine uyan ve pratikte verimli, bahusus değer ihtiva eden ile hemhâl kılmasıdır. Özgünlük konusu temel itibarıyla felsefi bir tartışmanın objesi olmakla beraber, diğer yandan siyaset üzerinden sosyolojinin ve özelde de hümanizmin başat mevzuları arasındadır. Mesela, yeni marksist okumalar incelendiğinde özgünlüğün, kültürel yaşamın merkezinde bulunun bir dizi tutku ve ideali kapsadığı çıkarımını yapabiliriz. Böyle bir yaklaşım tabii olarak; özgürlük, özerklik, öz-gelişim, kimlik, kendini gerçekleştirme ve bilhassa bireysellik gibi kavramları içermektedir. Bu söylem temel alındığında görülecek ilk husus, marksist yaklaşımın başlıca tespitlerinden biri olan “yabancılaşma” tezidir ki, belki burada hem bireyin kendisinin kendine ve çevresine olan yabancılaşması (bir tür insani boşlukta sallanma hissi) hem de kendi ürettiği aletin-makinanın ve onlarla ürettiklerinin vasıtasıyla yabancılaşan emek söz konusudur. Bu tez felsefi yaklaşımın üzerinden siyasi iktisadın alanına uzanır. Ancak, bu bağlamda diyalektiğin gereği olarak oluşturulan anti-tezlerin çözümleyiciliği pratikte hangi getirileri ortaya koymuştur? Bu sorunun cevabı komünist sistemin/sistemlerin eriştiği durumsallık ise, buna karşı öne sürülen re- ve proaktif izahatlar asli konuyu başkaca mecralara taşımaktadır. Diğer yandan liberalizmin talep ettiği bireysel özgürlük ile marksist yaklaşımın bireyselleşmeyi hedef olarak ortaya koyması tuhaf ve kısmi bir çelişkidir: Örneğin, komünün, yani topluluğun-cemaatin ve karşısında yer alan liberteryen, özgür bireyin durumları liberal görüşte vurgulanan ilke iken; aynı şekilde Marx’ın 1844 Ekonomik ve Felsefi Elyazmaları’nın yeniden okumasına göre bireysellik Marksizm’in radikal hedeflerinden biridir ve kolektivizme eşitlenemez.  Tam tersine, kolektivizm, kapitalist ekonomi ile liberal devletin hedefidir. Kısmi paradoksun giderilmesini yine Marx’ın kritiğinde bulabiliriz: Kapitalist ekonomi ve liberal devlet, bireyin çeşitliliğine göre değil, kolektifleştirilmiş tek tip bireye göre üretim yapar. Kapitalizmin doğası gereğidir bu; kolektifleştirilmiş tek tip bireye göre üretim, bireyin çeşitliliğine göre üretimden daha ucuz ve daha karlıdır. Şimdi, bu durumda marksist ideolojinin türetimi olan komünizmin pratiği neyin nesidir?... İnsanın tamamen doğal olarak kendisi ve böylece insan doğasının da dünyevi hale gelmesi olduğu şeklinde vurgulanan özgünlük kavramı, bu şekli ile pozitivist bir bakış açısıyla açıkça indirgenmiş bir mevhum haline dönüştürülmüştür. Bireyselleşme, birey olma bilinci mantıken bireyciliğin ve bu noktadan hareketle bencilliğin dünyevi bir öne çıkış hadisesi olmuştur insan için. Bu sayede yabancılaşma; dumurlaşma-mankurtlaşma ile durgunluğa, vahşet ile tahrip edici keşmekeşe evirilmiştir. 

 

 

 

 

 


15 Ocak 2015 Perşembe

İş’in Teorisi 10/5: Varsayımsal Yönetim- Sonuç

Bilginin insan yaşamındaki yerine baktığımızda onun üzerinden elde edilen kazanımların insan zihninde onu yönetme isteğini dürtülediğini görmekteyiz. Bu aslında insana verilen egemen rolünün bir gereği olarak da zuhur etmektedir. Yaratıcı, insana bu niteliği bahşetse de, bu özelliğin sınırlarının da olduğu insan tarafından sıklıkla unutulmaktadır. İnsan yaşamın her alanına hâkim olamaz; ancak iktisap alışılan bir şeydir insan için. Kısaca, insan kazanmaya kaybetmekten çok daha fazla meyillidir ve bu onda iptila yaratır. Bilgi hangi formda olursa olsun; insanı en fazla cezbeden bilginin enformasyon/malumat şeklindeki tezahürü ve edinimidir. Günümüzde bilgi yönetimi kavramının altında yatan hususlardan biri, gelişen teknolojinin sunduğu olanaklar sayesinde sahip olduğumuz “akıllı” sanal ağlar ve ortamlar üzerinden oluşan ve oluşturduğumuz enformasyonu yönettiğimiz algısıdır. Bir diğeri ise söz konusu algı vasıtasıyla özellikle 1970’lerden bu yana önce literatürde, daha sonra işletme pratiğinde yaşam kazandırdığımız yönetim kavramını pek çok tematiğe uyarlamamız sonucu edindiğimiz “yapay ilham” üzerinden geliştirdiğimiz yönetim kavramını “ek ibare” olarak hemen her konunun sonuna eklemlememizdir: Stres Yönetimi, Süreç Yönetimi, Hedeflerle Yönetim, Proje Yönetimi vs. Böylelikle yapay esinlenmelerin bizi sürüklediği yollar ve menziller mevhumlardan ibaret olmakta, ancak bizler bunu hakikat zannediyoruz. Sahip olduğumuz bilgi kırıntılarının gerçekliklerle örtüşmediğini fark edince de şaşkınlık, şok, hayal kırıklıkları ve hatta travmalar kaçınılmaz olmaktadır; “dramların anası” zan’dır! İspatlan-mış, kesinleş-miş gibi hükümlerimiz, bilgiyi ve yönetme olgusunu fetişleştirmektedir; ama “müşrik eninde sonunda yaptığı putu” yemek zorunda kalır.
     
     Doğa bilimlerinin çıkarımlarının dahi sadece “daha iyi ihtimaller” olduğu bilgi dünyamızda, beşeri-sosyal bilimler alanındaki bilgi dünyamızın içinde yer alan yönetim olgusunu böylesine kesinleştirilmiş söylemler üzerine inşa etmemiz derinlemesine sorgulanmalıdır. Örneğin, sosyologların ve ekonomistlerin yanılma oranlarına baktığımızda gerçek son derece net olarak ortadadır. Hâlbuki bilmemiz gereken şey, kültür havzamızın kadim ilminde merkez yer tutan “ilahi vahiyler dışındaki bilgilerimiz nazariyelerdir” önermesinin anlamını ihya ederek, “keşf-i kadimden hareketle vaz-ı cedidi” oluşturmamızdır. Atılım sağlayan kuramların bu değer zinciri üzerinde katmanlandığını fark etmek, son zamanların moda kavramı büyük verinin yönetiminden daha gerçekçi ve elzemdir. 
     
     21. Yy.ın en keskin gerçekliklerinden birisi belirsizlikte sürdürülebilirliği sağlamak ve insanın günümüze değin yaptığı derin tahribatı tamir etmek için gayret ve çözüm yolları aramaktır. Şirketler için de aynı şey geçerlidir. Bundan hareketle işletmelerin küresel ve yerel gerçekliklerle örtüşen teorilerini oluşturmaları ve bu doğrultuda tüm bir öğrenme ve eğitim molekülünü gerek bireysel gerekse ve bilhassa örgütsel bazda yapılandırması icap etmektedir. Bu bağlamda post modernist “popüler öğretilerin” yerini, bilgiyi yönetme yapaylığına düşmeyen “Öğrenen Organizasyonlar” paradigmasının alması daha uygun olacaktır. Böylelikle genelde gözden kaçan "kaybet-kaybet" realitesini de belki fark edebiliriz.

     Öğrenen organizasyon, grupsal öğrenmeyi yeğler ve buna göre yetkinlikler edinmeyi amaç edinir. Bunu da “Sistem Düşüncesi, Yansımalı Konuşma ve Heveslendirme” ayakları üzerinde oluşturmaya çalışır. Bu sacayağın temel örgüsü varsayımsal yönetimdir. Varsayımsal yönetimin odağı ve periferisi insandır. Ve bu tabansal yayılımda insan halis alçak gönüllülük, sömürmeyen-sömürülmeyen ve her hususta haddini bilen “edepli ve erdemli varlık” idealini temsil eder.
     
     Peter M. Senge’nin “Beşinci Disiplin” adlı eserinde E. Deming’den alıntıladığı şu aktarımlar konumuz açısından önem arz etmektedir: “Mevcut yönetim sistemimiz insanlarımızı mahvetti… Mevcut yönetim sistemimizi, mevcut eğitim sistemini dönüştürmeden asla dönüştüremeyiz. Bu ikisi aynı sistemdir… Hedeflerle yönetim, kota, teşvik ödemeleri, iş planları bilinmeyen, bilinmesi mümkün olmayan kayıplara yol açar… Rekabet bize ihanet etti.”

     Yazıyı bir sufi hikayesi ile ucu açık bir şekilde hitama erdirmek istiyorum: “Yoksulluk diyarı doğu ülkesinin atları canı gibi seven yoksul bir hükümdarı vardı. Hele ata binmedeki harikulâde becerisi, ülkesinde bile atların çoktan beri gözden düştüğü bir çağda, görülmeye değerdi. Hükümdarın becerisi ülke sınırlarını aştı ve ucûbe bir şöhret, anlaşılmaz, saçma sapan, alay konusu bir efsaneye dönüşerek zenginlik diyarı batı ülkesinin imparatorunun kulağına kadar geldi. Bahsine ancak çok eski metinlerde rastlanabilecek değersiz, densiz bir uğraşıda şöhretlenmek doğululara özgü bir ahmaklıktan başka ne olabilirdi! Bir komikliğe seyirci olmanın, can sıkıntısından patlayan kendisini ve maiyetini eğlendireceğini düşünen imparator, yoksulların hükümdarını ülkesine çağırdı gösteride bulunması için... İmparatorun davetindeki alay kokusunu hükümdarın sezinlemediği söylenemez. Yine de daveti kabul etmekten geri durmadı. İmparatorun ülkesinde, imparatorun ve maiyetinin önünde, görkemli imparatorluk sarayının bahçesinde en göz alıcı at oyunlarını sergiledikten sonra hükümdar atından indi ve imparatora doğru yürüdü. Dünyadaki en sevgili varlığının yularını bir armağan sunusu olarak imparatorun yanı başında duran baş muhafızın avuçlarına bıraktı. Alicenaplık sefil bir doğulu hükümdarın harcı olamazdı mütekebbir imparatorun nezdinde. Üstelik armağan diye imparatora at sunmak düpedüz mankafa işi... Alaycılığını hiç sakınmadan sırıtarak doğruldu koltuğundan imparator. Ağırlığını ancak bir su aygırının çekebileceği yağ fıçısı gövdesini zorbela sürüyerek yaklaştı hükümdara. Kulağına eğilerek:
— "Size bir öğüt vereyim de zenginliğin ve gücün sırrı olarak tutun!" diye fısıldadı ve devam etti:
— "Bizler binek olarak su aygırlarını kullanırız; atları da yeriz!"

     Hükümdar ülkesine döndü ve çok değil, iki kış sonra, ordusuyla baştan başa zengin batı topraklarını çiğneyip geçerken imparatorun bu öğüdünü hatırlayıp durdu; muhteşem beyaz bir kısrağın üzerinde...”

İş’in Teorisi 10/4: Varsayımsal Yönetim

Bilginin hangi tür ve biçimde olursa olsun etkinliği ortadadır. Ancak hemen her konuda, o konunun yapay ilhamla nesnel kılınarak ona “yönetim söylemini” eklemek, bu ilavenin o şeye; ilgili ve bağlantılı olarak, gerçekten pratik bir değer yüklediği anlamına gelmez. Hâlbuki yaşam, pratiği çok önemli ölçüde içeren bir varlıktır ve iş hayatı da bu durumdan münezzeh değildir. Yönetimin genel anlamda yaşamdaki ve iş ortamındaki önemi ve konumlanması yeterince sarihtir. Bir işletmenin yönetiminde yer alan pek çok alan ve bunlara dair işler her şeyden önce fonksiyoneldir. İş alanlarının bölümlendirilmesi, hatta süreçlendirilmesi işletmenin yapısının ve doğasının anlaşılması, anlamlandırılması, tevili ve tasviri açısından mühim ve değerlidir. Ancak bu alanların her birinin yönetimine dair ayrıştırma anlayışı ve detaylı süreçlendirmeler “parçala, böl ve yönet (Lat. divide et empera)” fikrinin ilkeleştirilmesinden kaynaklanmaktadır. Bu bir düzeye kadar birey için öğrenme, eğitim ve iş görme açısından yararcı bir yöntem olsa da, özerkleştirilmiş ve induktif yapılandırmalar oluşturması açısından karmaşıklığa yol açabilir. Zira neticede, akıllı işletmelerde yönetimin merkezciliği her zaman ağırlıklıdır ve bölümlenmiş yapılanmaya rağmen kritik işler ve kararlar merkezden kopuk gerçekleştirilemez. Kompartmanlaşma işletmeler için asli yönetimin izleme, kontrol, yaptırım ve egemen iradesinin tezahürü olan idare edimi için kullandığı belirli yöntemlere dayandırılan araçlarıdır. Yönetimin yürütmede faydalandığı departmanlar da iş yükünü paylaştırma, sorumlulukları belirleme ve işlerin pratik şekilde halledilmesine yöneliktir. Ancak bu bölümlemelerin de dışına taşacak şekilde, işlerin kümelendirilerek bunların pek çoğunun “yönetim” işlevselliği altında kategorize edilmesi, fazla sayıda ve türde süreçlendirilmesi abartma düzlemidir ki, bu sistem bütünlüğünün yitirilmesine ve kompleks ortamların oluşmasına sebebiyet verir. Tümevarım üzerinden geliştirilen analitik düşünme yöntemleri gereklidir, ama analiz çıkarsamaları toparlanamadığı ve disipline edilemediği takdirde insanda kafa karışıklığına ve sistem işleyişinin gerginlik altında kalmasına yol açarlar. Bundan dolayıdır ki son yıllarda işletme yönetiminde işlerin, dolayısıyla yönetimin basitleştirilmesi ve pratikleştirilmesi yönünde uygulamalı çalışmalar yapılmaktadır.
İşletmelerin doğal veya oluşturulmuş olgularının bazılarının tekrar bölümlendirilerek konu başlıkları türetmek ve bunlara “yönetim” sözcüğünü eklemek, doğanın mekanik okumasından hareketle insan sosyalitesine analojik yöntemlerle ve yapay ilhamlarla/esinlenmelerle riyaset uyarlamaya çalışmaktır. Buna benzer bir durum son yıllarda kuantum modellemeleri üzerinden de yapılmaktadır. Bu tip genleştirici montajlar ile elde edilen “her-şeyin-yönetimi” paketlerinin eğitim konusu olmasında herhangi bir ket olmamakla birlikte; yönetim gerçekliğini araçlarından biri olan yürütme mesabesine indirgemek ya da tersten okursak yürütme fonksiyonlarını yönetim olgusu gibi sunmak ne denli yararlı, verimli bir katkı sunar? Bilgi yönetimini süreçlendirdiğimiz modellerdeki döngüleme bunu göstermektedir: Sonsuz-sınırsız kısır “çapraşıklık” ve temellendirme sorunsalı.
Son 25 yıldır bilginin çerçevesi enformasyon bazlı olarak BT/IT alanında toplanarak işletmenin olabildiğince tamamına yayılarak kullanılmaktadır. Bu işlev tamamıyla teknik tabanlı olup, bazı işletmeler bu sahadaki hizmetleri dışarıdan almakta iken, diğerleri kendi içlerinde, ama zaman zaman dış destek alarak işi yürütmektedir. Gayet sade olarak; işletme bu konuda kendi iç talebini saptamakta, hard veya soft olarak alana dair ihtiyacı ve zorunlulukları dâhilinde hizmeti tedarik etmektedir. İşletmeler açısından enformasyonun temini, işlenmesi, üretimi ve kullanılması belirli detaylar içermekle beraber kullanılan bilgiye nazaran, kullanılmayıp rafa kaldırılan veya çöpe atılan bilginin miktarı çok daha fazladır. Bu bağlamda, hangi tür bilgi olursa olsun, onun niteliği ön plandadır ve işletme yönetiminde bilginin yönetimi diye özel bir olgu yoktur. Praktika açısından bilgi yönetilmez, yalnızca fonksiyonel dizin içinde tüketilir. Yani netice itibariyle bilgi de tüketilen, sömürülen bir metadır. Ve insanın tümel yönetme kabiliyeti altında kullandığı eşyadan öte bir şey değildir. 
Yönetim kavramı, insanın zihinsel-mental özelliğinden kaynak bularak filizlenen fikir, düşünce, anlama, öğrenme ve egemenlik duygusu aşamalarında oluşan ve insan yaratıcılığının olası tüm varyasyonlarını ve bilgi donanımından neşet eden sistematik varsayımlarını içeren ve yürütme edimi ile uygulamasının tecelli ettiği geniş kapsamlı olgular dizinidir. Hangi türden olursa olsun, yönetim egemenlik duygusu ile hayat bulur ve paradigmasını bu hayat verici duygu üzerinde yapılandırır. Bu anlamda yönetim, bilginin hem akılcı ve araştırmanın mantığına dayalı yönünü hem de duygusal boyutlarını içerir. İnsan yaşamının doğal ve sosyal tarafları başta olmak üzere, tümü çok katmanlı sistemlerden oluşur. İnsanın çok katmanlı bu yapılarla ilişkisinde araçsallaştırdığı bilgi günlük yaşamı açısından son derece pratik olmakla birlikte, yapılar karmaşık bir hal aldıkça ister istemez anlamaya ve öğrenmeye ilişkin fonksiyonlar devreye alınır. İnsanın bu fonksiyonlarla rabıtası bireysel olduğu kadar, aynı zamanda kooperatiftir. İnsan evladının yaşama dürtüsü doğrultusunda akli olarak türetmek zorunda olduğu bilgi temelli “şeylerin” başında gelen politika olgusu da, yaşam için gerekli olan dönemsel insan koalisyonlarını, diğer bir deyişle işbirliklerini kurmak ve yapılandırmak zorundadır. İnsanın iki büyük icadı olarak adlandırdığım araçsallaştırma ve pragmatizm de diğer yaşamsal unsurlar gibi anlama ve öğrenme fonksiyonlarının eseridir. İnsan doğada ki diğer yaratılmışlar gibi hem kişisel hem de birlikte öğrenmeyi gerçekleştirir, çünkü bu tüm mahlûkat için geçerli olan birlikte yaşama zorunluğunun şartıdır.
Son 20 yıldır tartışılan ve belirli bir seviyede olgunlaşan organizasyonel/örgütsel öğrenme, yönetim olgusu üzerine işletmelerin değişim-dönüşüm zorunluluğunu merkeze alarak, bilginin varsayımsal potansiyeli ile nasıl geliştirdiğini ve bu hususta neler yapılabileceğini ve bunların iş yaşamında hangi yollarla yürütmeye alınabileceğini gösteren, sürdürülebilir modelleri içeren geniş kapsamlı bir paradigmadır.
Her şirket, yeni kurulmuş veya uzun yılları arkasında bırakmış olsun, zaman ve mekân bağımlılığı sebebiyle her an meydana gelen değişim-dönüşüm gerçekliği ile yüzleşmek zorundadır. Bu nedenle, dinamik şirketler sürekli izleme ve değerlendirme içinde olmalıdırlar. Böylelikle sektörel olarak geride kalmamaları ve tazelenen bakış-görüş açılarına sahip olmaları mümkün olacaktır. Her alanda etkinliğin hâkim olduğu dünyada, ister kişisel isterse örgütsel olsun; gelişim, değişim ve dönüşümlere ayak uydurmak için gerekli olan şey varsayımlar üretebilmek ve bunların sürekli olarak gerçekliklerle örtüşümünü takip etmek, oluşturulan varsayımları aktüel reel pozisyonlara göre uyumlayarak yenilerini tekrar-üretmek elzemdir. Tek başına bu işlemin tazelenerek yapılması yeterli değildir. Buna ilaveten yönetime ilişkin değerleri, deneyimleri ve tarzları da sorgulamak büyük önem arz eden unsurlardır. Eğer bunlar önemsenmiyor veya gereksiz görülüyorsa, en başta kendinize sonra da ilişki içinde bulunduğunuz herkese, her şeye zulmediyorsunuz, yani yaşamı karanlık kılıyorsunuz demektir.
Bilginin kapsamı duruma göre kişinin veya örgütün iş yapışını genel anlamda etkiler. Bazen son derece yüzeysel ve düşük yoğunluklu bir içeriği kapsayan bilginin yaratımı tersinden çok daha etkin olabilir. Ne, nasıl ve niçin soru zamirleri dizini, her işletme yönetiminin başat yönlendiricileridir. Bunlar dönemsel olarak etkili işlerin başlatıcısı olurlar. Eğer zamanın ruhuna uygun olmayan bir soru yönelttiyseniz, istediğiniz kadar iyi çalışın, sonuç alıcı olamazsınız. Bu sorular varsayımların kaynağıdır. Varsayımlar da örgütlerin davranışlarını biçimlendirirler. Bunlar, neyin yapılması veya yapılmaması gerektiğine dair kararlara işaret eden ve işletme açısından anlamlı kabul edilecek sonuçları betimleyen varsayımlardır. Teknolojik ve idari gelişimler, müşteriler ve rakipler ile onların davranışları, güçlü ve zayıf yanlara ilişkin varsayımlar; bunların tümü bir şirketin varsayımsal yönetim paradigmasını ve modellemelerini ortaya koyarlar. Bunlar direkt iş odaklı içerikleri kapsarlar. Bu tip varsayımlar zamanın ruhu ile örtüşmediği takdirde, paradigma yanlışlanmaya ve çürümeye başlamış demektir. Bu durumda istediğiniz kadar iyi çalışın ve doğru şeyler yapın, işler netice itibarıyla iyi gitmeyecektir. Bunun anlamı değişim ve dönüşüm sürecinin işaretleridir. Bu işaretleri süreç daha başlamadan fark edenler ve gerekli, uygun varsayımlar doğrultusunda kuramsal çerçeveyi belirleyip pratiğe geçirenler ayakta kalmayı ve yeni fırsatları yakalayıp değerlendirerek kazanca ve yeni değerlere dönüştürebilirler. Aslında “farklılık yaratmak” ilkesinin ana hedefi olarak kastedilen budur. Ve bu ne kadar yaratıcı ise değişim ve dönüşümü başlatan ve ilk gerçek kazanan sizsiniz demektir. Apple, Microsoft, Samsung, Miele, Daimler-Benz, Audi, Coca-Cola, Uni-Lever, Google, Facebook, Twitter, Alibaba, Mavi vd. bu türden girişimcilerdir. GM, IBM, Grundig vd. ise diğerlerinin tersine varsayımsal yönetimlerini dogmalara eviren ve bunun sonucunda büyük zararlarla geride kalan kuruluşlar olmuşlardır.
Varsayımsal yönetimin mantıksal çerçevesi ve uygulama araçları olan yöntemsellik ilkeleri; tüm bir örgütün öğrenmesine açık, ikna ve mutabakata dayalı, içselleştirilebilen ve öncelikle farkındalık ve farklılık yaratan, bilinçlendirici ve zihin açıcı-genleştirici temel öğretiler olmalıdır. Diğer önemli bir husus, varsayımlar haricinde elde edilen beklenmedik başarılar ve kazanımlar dahi tüm bir organizasyon için bir “meydan okuma” olarak anlaşılmalı ve sürdürülebilirliği sağlayan yeni varsayımlara vesile olmalıdır. Öyle ki, bunlar mevcut paradigmanın eskimeye başladığına dair semptomlar olarak görülmeli ve erken tanılamalar için “kapı aralayıcı suretler” şeklinde sorgulamalara imkân edindiren araçlar olarak kabul edilmelidirler.
Sufilerin “bu dünya imkânlar âlemidir” deyişindeki gibi, insan neredeyse sınırsız olanaklara sahiptir. Bunlar insana çok fazla sayıda tercihler ve fırsatlar sunarlar. Ancak bu seçenekler ve fırsatlar olumlu sonuçlar verebileceği gibi, tam tersiyle de bizleri yüz yüze bırakabilir. Bu nedenle, öğrenen işletmelerin varsayımsal yönetim kapsamında asla unutmamaları ve ihmal etmemeleri gereken şey, olumsuz sonuçlar üzerine de insanın ve tüm bir evrenin zararına olabilecek hususlara ilişkin “risk varsayımlarını” dışarıda bırakmamalarıdır. En ufak bir umursamazlık “Nemrut’un belası olan sivrisinek” meselindeki gibi felaketlere yol açabilir.
     





İş’in Teorisi 10/3: Varsayımsal Yönetim: Sürdürülebilirliğin Okuması ve Kuramsallaştırma

Sürdürülebilirlik kesintisizliği kastetmez. Hâlbuki yaygın olarak bu türden modellemelerde nedense kesintisiz bir döngü ve/veya girdiye dönüşlü doğrusallar verilmektedir. Yaşamda ise döngüsellik veya genel anlamda geometrik biçimlerde kesintiler, istikrarsızlıklar ve asimetri sıklıkla mevcuttur.  Sözünü ettiğimiz sürdürülebilirlik ise, gerekliliklere ve zorunluluklara paralel olarak aksiyon alınması ve değişim-dönüşüme uyum sağlanmasına işaret eder ki, bu bağlamda sabitlenmiş modellerden maada değerler dizini anlamında paradigmal yapılanmalar ön plandadır.  Bunun için de yenilenmeci işletmeler kendi özgün kuramsal çerçevelerini oluşturmaya ihtiyaç duyarlar. Kuramsal çerçevenin işletmesel karakterini belirleyen öncelikli unsurlar, kuramın yalnızca geçici bir dogma oluşu, esnek yapı arz etmesi ve çalışanların, insanların değerlere sahip olmalarıdır. Ve bu değerlerin tamamının mutlak surette şirket değerleriyle birebir örtüşmesi de gerekli değildir.
Sürdürülebilirlik şirketler için kilit pozisyonlarda görev yapan personelden başlamak üzere –ki en başta yöneticiler- kendini tanıma üzerinden kendini yönetmeye olabildiğince malik olmayı gerektirir. İstediğiniz kadar sistemi öncelleyin veya asli yönetim kabiliyetinin sistem vasıtasıyla tecelli edeceğini iddia edin, bilinmelidir ki, iyi sistemi iyi ve yetkin insanlar kurarlar. Buna rağmen bireysel veya örgütsel gedikler oluşacaktır ve bu normaldir. Kötü sistemler, kendini tanımanın zahmetine girmeyen, yetkin olmayan ve iyi çalışmayan insanların ürünüdür. Ama her durumda, her işletmenin sisteminin başat kurucusu yöneticilerdir. Hatanın insandan değil, sistemden kaynaklandığı tezinin pek de dillendirilmeyen yanı; insandan neşet eden eksiklerin aslında sistem içinde giderilmediğine işaretle, sistemin işleyişindeki yitikliğin altını çizmektir. Bir şirketin sistem kurulumundaki yetki nasıl ağırlıklı olarak yöneticilere aitse, işleyişindeki arızaların sorumluluğu da yine ağırlıklı olarak onlara mütedairdir.
Sürdürülebilir bir paradigmanın en önemli özelliği kendini etraflıca, açık, şeffaf ve sorumluluk duygusuyla tüm işletme sistemine, yani insanlara tanıtmasıdır. Kuramsal tasavvurlar idealleştirmeler içerse de, şunu açıklıkla ortaya koyar: Sürdürülebilirlik insana ve ondan bağımsız oluşların üretimi olan değerler zincirinin canlılığına, dinamizmine ve bazı diğer unsurlara bağlı ve bağımlıdır. Sürdürülebilir modelin açıklaması ne olduğundan daha fazla, ne olmadığının belirtimi ile mümkündür. Örneğin, bizim bu çalışmada tanıtmaya çabaladığımız bilgi yönetimi, süreçleri ve bu bağlamda türetilen süreç modelleri sürdürülebilirliğe dair modellemeler değildirler. Onlar yalnızca dönemlik ve abartılı bir deyişle anlık durumsallıklarını yansıtan grafiklerdir. Ama bu tespitimiz onları küçümsediğimiz ve faydasız gördüğümüz anlamına gelmez. Onlar da bir değere haizdirler ve insan eğitimi için yararlıdırlar. Fakat aradığımız ve bize kullanım-uygulama için gerekli olan onlar değildir. Bahsettiğimiz bir sistemdir; değişkenlere bağımlı, dinamik ve herhangi bir statik model grafiğinde şekillendirilemeyen ve uyumlanabilir karakterli; bir noktada insanın kendisi gibi.
Sürdürülebilir modellemelerin en belirgin iki özelliği; iniş-çıkışlı ve dalgalı olmaları ile işletmesel kuram içermeleridir. Kuramların en önemli hususiyeti değişim-dönüşüme odaklanmaları ve değiştirilebilir olmalarıdır; yani hem sürdürülebilir modeller hem de kuramlar, dinamik ve konjonktürel değişimlere açık, iç içe geçişli ve kritik noktalarda eklemlenmiş bütünleşik ve fakat gerektiğinde ayrıştırılabilir kümesel rejimlerdir. Bunlar işletme ile insanlar ve sistem arasında keskin ayrım yapmazlar, insanı kurucu ve yapıcı bir varlık olarak gördüklerinden her zaman sistemin önünde tutarlar. İnsan unsurları oluşturandır ve öğeler insan karşısında suret mesabesindedirler. Geçerlilik açısından ise unsurlar hem yaratıcısı insan, hem de diğer işletmesel somut ve soyut türetimler için pratiğin yapı taşlarıdır.
Daha önce de belirttiğimiz üzere tüm kişisel değerlerin ille de şirket değerleri ile birebir örtüşmesi şart değildir. Yeter ki “olmazsa olmaz” durumlar söz konusu olmasın. Zira bazıları için bu gibi durumlar zuhur edebilir; bu noktada örgütün yapması gereken ilk iş çatışma veya çelişkiye sebep olan değeri tekrar gözden geçirmek ve irdelemektir. Çünkü bazen bir kişinin duruşu, çoğunluğa nazaran doğru ve haklı olabilir.
Bu çalışmada sözünü ettiğimiz sürdürülebilir kuramsal modellemeler bir şirketin kültürü ile bağlantı içindedir, ancak onun parçası değildirler. Zaten bunlar kültürel bir olguya dönüşüyorlarsa, bu durum anasırların ve alt unsurların sağladığı imkânların, bakış açılarının ve bunların temellendirdiği hareketli zihniyetin aktivasyonlarının, yöneticiler tarafından bazı nedenselliklere dayalı olarak tüketildiği ve dolayısıyla kuramsallığın da durağanlaştığı ve fonksiyonelliği yitirdiği anlamına gelir. Bu durumda işletmenin ilk olarak söz konusu duraklamanın yönetimden mi, yoksa kuramsal çerçevenin artık yetersiz kalmasından mı kaynaklandığını soruşturması gerekir.
İş dünyasında dillere pelesenk olan kurumsallaşma kavramı ile bahsettiğimiz kuramsal çerçevenin birbirine karıştırılmaması önemlidir. Birçok şirket yönetimi, kurumsallaşma olgusunun bir takım yöntemsel girişimler ve buna bağlı yapılandırma çalışmaları ile oluşturulacağına inanırlar. Hâlbuki kurumlaşma bir şirket için başlangıcı olan sıfır noktasından itibaren en az iki nesil sonrasında söz konusu olabilecek bir olgudur. Devlet erkinin hâkimiyeti ve yürütümünün olmadığı her kuruluş, kendi kültürü yaşama geçmeden, inişli-çıkışlı yaşanmışlıklar ve bu süreçte özgün bir tarz oluşturmadan, iyi veya kötü gerçek ve samimi bir şirket mevzuatı oluşturmadan, işçi-işveren örgütlenmesini sağlamadan, sınamalara uğrayıp ayakta kalmanın ne demek olduğu tecrübesine sahip olmadan kurumsallaşamaz. Bundan dolayı günümüzde sıklıkla kullanılan kurumsallaşma sözcüğünün altının sadece bir takım yapılandırma çalışmaları ile doldurulmaya çalışılması son derece alelade bir girişimdir. Bu bağlamda kuramsal çerçeve ile kurumlaşma olgusunu paralel ve entegre kavramlar gibi değerlendirmek yerinde olmayacaktır.
Kuramsal çerçevenin en belirgin özelliği yönetsel tabanlı varsayımlar üzerinden oluşturulması ve bunların gerçekliklerle olan karşılıklı, tutarlı ve etkin bir uyum içinde seyretmesidir. Yani kuramsal çerçeve bir yönüyle gözlem ve deneye dayalı çıkarsamalara, tezlere; diğer yandan işletme içi düşünsel edimlerin gerçekliklere dönüştürülebilirliği ile alakalıdır ve bu etkileşimlerin bir ürünüdür. Kuramsal çerçevenin üretimi sürdürülebilir olmayanları gerek önceden tecrübe ederek gerekse tecrübeleri olabildiğince piyasa bütünlüğü içerisinde inovatif girişimlerle değer yaratarak gerçekleştirmektir. Bu çerçevede işletme yönetiminin örgütü olabildiğince işlere dâhil etmesi şarttır; bu noktada devreye sokulacak yönetsel yaklaşım “çok katmanlı sistemin” detaylı okumasını yapmaktır. Bu okumalar, insanların işidir ve kurumsallıkla ilgisi yoktur. İlgili olan, örgüte can veren insanlar arası ilişkilerin dayanışmasını sağlayan dengeli yönetsel siyasa ve bunun sağladığı canlılıktır. İşyerinde oluşturulan boş zamanlarda bir araya gelerek sohbet eden insanlar işlek örgütler yaratırlar. Bunlar keyif verirler ve çalışma yolculukları haz veren, motive eden ve morallendiren istasyonlarda mola vererek sürer. Örgüte aidiyet duygusu sempati ile oluşmuş ise, insanlar fazladan çalışacakları zamanı dahi iştahla karşılarlar. Bu tip işletmelerde yönetim kademesinin görüş alanı çok geniştir ve onlar kendileri dâhil tüm çalışanları öncelikle “katılımcı paydaş” olarak görürler.       



İş’in Teorisi 10/2- Varsayımsal Yönetim: Eksik Alan ve İşletmenin Kuramsal Çerçevesi

Bilgi temelsiz iş yoktur. Ancak bazı işlerde çalışmanın bilgisi daha derinlikli ve kapsamlıdır. Bu tür işler genel iş stratejileri açısından daha kritik bir öneme haizdirler. Bu gibi işlerin yürütüldüğü çalışma ortamlarında sözünü ettiğimiz “Eksik Alan” daha bariz bir şekilde ortaya çıkarlar ve etkili olurlar. Örneğin, pazarlama sahasında işi yürüten uzmanların –çok başarılı olsalar dahi- bağlı oldukları yönetici konumundaki kişi, bu uzmanların ne yaptıklarını tam olarak bilmiyor ve onların çalışmalarını bütünüyle anlamıyorsa, o sahada eksik alan oluşmuştur ve buna en fazla maruz kalan yöneticidir. Ama bu durum, bu eksiklik dolaylı ve dolaysız olarak işin uzmanlarını da etkileyecektir. Bu nedenle, eksik alanın oluşturduğu gediğin bertarafı, öncelikle uzmanların yaptıkları iş-ler-i yöneticiye anlatmaları ve onun bilgi sahibi olmasını sağlamaları ile mümkündür. Bu interaktif ilişki iki taraf için de bir öğrenme işlevidir; zira diğer yandan uzmanlar da yöneticilerinin pazarlama konusuna nasıl baktığını, hedeflerinin neler olduğunu, onlardan neler beklediğini öğrenmiş olacaklardır. Böylelikle her iki tarafın da sorumluluk ve yetkinlikleri açığa kavuşacak, mevcut bilgilerin genleşmesinin yanı sıra içeriği de zenginleşecek ve karşılıklı öğrenme işlevi gerçekleşecektir. Bilginin oluşumu bazı yaratım süreçleri içinden geçerek realize olsa da, doğası paylaşılmayı ve öğrenilmeyi zorunlu kılar. Bu öğrenme bireyselden grupsala gelişmediği sürece bilgi değer yaratma niteliğini yitirecektir. Bilginin gücü barındırdığını –bilgi güçtür!- genelde biliriz, ama onu besleyenin ve geliştirenin güven olduğunu çoğunlukla fark edemeyiz. Bunun başlıca nedeni bilginin oluşumunu tanımamamızdır; bu eksiklik de öğrenmeyi ve anlamayı atıl kılar ki, güvenin yapı taşı öğrenme ve anlama fiilidir.
Eksik alanın sebep olduğu diğer bir husus, geribildirim gediği ve işletmenin kendi çalışma yaşamına dair –ki iş ve şirket kültürü bir şirketin çalışma yaşamının temelidir- kuramsal çerçevesini oluşturamamasıdır. Geribildirimin en önemli işlevi bireysel ve örgütsel bazda güçlü tarafların ortaya çıkarılmasını sağlamasıdır. Bunun diğer bir anlamı zayıf yanların da belirlenmesine vesile olmasıdır. Yani, geribildirim kendimizin veya örgütün kendini seyrettiği bir aynadır ve bir nebze de olsa objeye dair bilginin nasıl oluştuğunu gösterir. Burada önemli olan Şems-i Tebrizi’nin dediği gibi, çıkarım ne olursa olsun “aynayı fırlatıp atmamamızdır”. Bu da öğrenme istemindeki samimiyet ve her şeye rağmen öğrenme arzumuza bağlıdır.
Geribildirimin bize sunduğu diğer önemli bir bilgi, aslında bilginin yönetiminden maada bilginin doğasını ve öğrenmenin ne olduğunu öğrenmek suretiyle yönetim olgusunun kendisini öğrenmemizin yolunu-yollarını bize açmasıdır. Gerçek anlamda bilginin yönetilmesi ya da bilgiyi yönetmeye kalkışmak algılama yoluyla kabullenilmiş bir anlamadır, ama bu sadece kısmi bir gerçeklik tabanına sahiptir. Yani, yönetim yazınında yer bulan “Bilgi Yönetimi” kişiler veya kuruluşlar açısından kavranabilirliği olan pratik bir işleve sahip değildir; tersinin iddiası ise olmazı sözde olur kılmaktır (Alm. Pseudo-Leitung). Bilgiyi yönetmek hattı zatında onu kullanmamız için bize sunulan imkândan öte bir şey değildir; hele ki söz konusu malumat ise. Yanılabilirlik olasılığının yüksek olduğu bir alan açılımında ki, enformasyon bu alanı oluşturur ve kuşatır, yönetme olgusu gerçek anlamda yalnızca yaftalamadır. İnsan açısından bilgi genel anlamda bir şeyin yönetilmesine destek olan ve son derece değişken ve kaygan bir anasırdır. Bu nedenle, bilgiyi yönetmeye çalışmak zaaflar taşıyan insan için problemli bir süreçler dizininin girdabına dalmak, fırtınalı denize fındık kabuğundan yapılmış bir sandalla açılmaktır. Buna göre, önemli olan insanın bilginin mahiyetini olabildiğince iyi kavraması ve böylece değer yaratmasıdır. Bu da farklılıklar üretmemizi ve bunları yaşama geçirmek için gerekli alt yapıyı inşa etmemizi sağlayacaktır.
Bilgi değer yaratır, değer ise insan gibi iki bacak ve ayak üzerinde durur: Anlam ve kazanım-erinç. Önemli olan anlamın nasıl ve ne gibi yorumsandığı ve kazanımın hangi türden bir faydaya vesile olduğudur; şerre mi hayra mı? Tüm ameliyenin kök yapıcısı olan bilginin birey ve işletme ya da toplumlar açısından nereye yönlendirildiği, diğer bir deyişle bizi nereye yönlendirdiği kritik bir sorudur. Bilgiyle iyi yönde hemhal olmak bir yanı ile ondan hayır için yararlanmak ve dostane ilişki kurmak; sömürü ve zulüm için onunla ilişkide bulunmak ise şerre sebebiyet vermek ve onun kölesi olmaktır. Bundan dolayıdır ki, bilgiyi yönetmek vehmi bir anlamadır ve bu kurgu sanrıların kaynağıdır. Bilginin natürünü anlayan, onun yönetilemeyeceğini de anlar. Bu nedenle, Peygamberimiz (s.) dualarında Allah’tan hayırlı ve faydalı ilim talep etmiştir. Bilgeler, yani bilginin özünü kavrayanlar, onu yönetmezler; ondan iyilik, güzellik için faydalanırlar. Zira onu yönetmenin zandan öte bir şey olmadığını ve bu zannın kibir ve cehaletin yolunu açtığını bilirler. Bilgili insanların bilgelikle donatılanlarında zuhur eden en belirgin özelliklerden biri tevazudur; zıttı olanlardan tezahür eden ise kibirdir. Bu yüzden son yıllarda iş dünyasını meşgul eden önemli problemlerden biri de “narsisizm illeti”dir.
Bilginin kapsayıcılığında önemli bir saha teşkil eden geribildirim işlevidir. Aslında bu fonksiyon genel olarak ikili bir iletişim gibi öne çıksa da, öncel olan kişinin bunu kendisi için vazife edinmesidir. Bu konuda sözü daha önce söylemiş, hatta yazmış olan P. Drucker’a bırakmak kâfi olacaktır: “…yöntem, size güçlerinizin tüm faydalarından yoksun kalmanıza sebep olan yaptığınız ve yapmakta başarısız olduğunuz şeyleri gösterecektir. Özellikle yetersiz kaldığınız noktaları ortaya çıkaracaktır. Ve en son olarak, becerilerinizin uygun olmadığı ve performans gösteremediğiniz alanları gösterecektir. Geribildirim analizi sonucu bazı hareket tarzları belirlenebilir. Her şeyden önce güçlü olduğunuz yanlarınıza konsantre olun. Kendinizi güçlü taraflarınızın sonuç vereceği konumlara yerleştirin. İkincisi, güçlü yanlarınızı geliştirmeye çalışın. Analiz yöntemleri, nerelerde becerilerinizi geliştirmeniz ya da beceriler kazanmanız gerektiğini çabucak size gösterecektir. Ayrıca, bilgilerinizdeki boşlukları da gösterecektir – ve bunlar genelde doldurulabilir boşluklardır. Matematikçi olarak doğulur; fakat herkes trigonemetri öğrenebilir. Üçüncüsü, akıl açısından kendini beğenmişliğinizin nerede yetersiz kılan bir cehalete sebep olduğunu keşfedin ve bunun üstesinden gelin. Pek çok insan – özellikle belli bir alanda büyük ustalığa sahip olanlar – diğer alanlardaki bilgiyi küçümser ya da parlak zekâya sahip olmanın, bilginin yerini tuttuğuna inanır. Örneğin, birinci sınıf mühendisler, insanlar hakkında hiçbir şey bilmemekten gurur duymaya yatkındırlar. İnsanların yüksek kalitedeki mühendislik kafası için aşırı düzensiz olduklarına inanırlar. Tersine, insan kaynakları profesyonelleri çoğu zaman basit muhasebeden ya da nicel yöntemlerin bütününden habersiz olmalarıyla övünürler. Ancak böyle bir cehaletten gurur duymak, kendi kendisiyle çelişen bir durumdur. Güçlü yanlarınızın tümüyle farkına varmak için, ihtiyacınız olan beceri ve bilgileri elde etmeye çalışın. Geribildirim, aynı zamanda, sorunun ne zaman görgü eksikliğinden kaynaklandığını da ortaya çıkaracaktır. Görgü, bir kuruluşun motor yağıdır. Birbiriyle temas halindeki hareketli iki maddenin sürtünme yaratması bir doğa kanunudur. Bu, cansız nesneler için olduğu kadar insanlar için de geçerlidir. Görgü – “lütfen” ve “teşekkür ederim” demek, bir insanın ismini bilmek ya da ailesinin hatırını sormak gibi basit şeyler – iki insanın, birbirlerinden hoşlansalar da hoşlanmasalar da birlikte çalışmasına olanak sağlar. Zeki insanlar, özellikle zeki genç insanlar, çoğu kez bunu anlamazlar. Eğer analiz, parlak bir işin diğerlerinden işbirliği istendiği noktada tekrar tekrar başarısız olduğunu gösteriyorsa, bu muhtemelen nezaket eksikliğine işaret eder – yani görgü eksikliğine.”
                Yukarıda açıklamaya çalıştığımız geribildirim tematiği, çıkarımları itibarıyla bir işletmenin örgütsel kuramsallığının kaynağıdır. İşletmelerin birçoğunun gayri ihtiyari sahip olduğu söz konusu kuramsallık, o işletmenin çalışma yaşamını, iş-şirket kültürünü, kurumlaşma düzeyini, değişim ve dönüşümlere bağlı yenilenme-ihya karakterini ve ilişkiler ile insanların konumlanmasını çerçeveleyen, dışarıya gözlem, izleme ve inceleme olanakları arz eden yapısallığıdır. Yerel ekonomilerin ve değerlerin kürevi sahadaki durumlarına göre taban bulan bu kuramsal çerçevenin gayri ihtiyarilikten gerekli bilinçliliğe terfileri örgütsel bilincin ve buna bağlı öğrenmenin gelişimine göre yaşam bulur. Bu bağlamda, işletmenin haiz olduğu bilgiyi ne şekilde ve hangi sorulara göre biçimlendirdiği, böylece nasıl süreçlendirdiği belirleyicidir. Kuramsal çerçeve zamana ve mekâna bağlı olarak değişmeye zorunlu bir karakter taşımalıdır. Yoksa yozlaşma kaçınılmazdır. Türkiye gibi gelişmişliğe atılım yapan ülke ekonomilerinde birçok şirketin (yaklaşık %35’i) ortalama 5 yıl içinde tükenmesinin başlıca nedenlerinden biri kuramsal çerçevesini gereklilik düzeyine taşıyamaması, hatta bunun farkına dahi varamamasıdır.   

Yönetimin Sosyolojisi: Çok Katmanlı Sistemler ve Ticari İşletmelerin Temel Gerçekliği - 3

Araçsallaştırılan yönetişimi dinamik kılan başlıca unsur eyleme yönelik olması ve eylem araştırmasında temellendirilmesidir. Söz konusu ey...