3 Mart 2015 Salı
Yitik Özgünlüğü Aramak-3
Kişinin kendine karşı sahte değil de dürüst olmasının tüm insanlar için önemli
olduğu ve bunun özgünlüğün en kısa tanımı olduğunu düşünebiliriz. Nitekim gerek
varoluşsal ve humanist gerekse psikodinamik psikoloji yaklaşımlarında, özgünlüğe
ilişkin bireysel farklılıklar, kişilerin psikolojik iyilik halinin (“well-being”) önemli bir göstergesi olarak kabul
edilir.1 Özgünlük bir taraftan benlik gelişimi diğer yandan sosyal davranışları
anlama işlevi ile alakalı olup, bu ikisi üzerinden şekillenen
bireyselleşme-bireycileşme ve toplulukçuluk-ortaklaşalık temelli bilinçlenme
süreçlerinin de geniş kapsamlı farklılıklar kümelenmesinin de bir ürünüdür; ama
kendini üretenleri ve diğer başka değerleri fazlasıyla üreten bir ürün.
Ağırlıklı anlamda, bireyci kültürlerdeki insanların
kendi-odaklı, toplulukçu kültürlerdekilerinse diğer-odaklı (veya sosyal ahengi
kollamakla ilgili) oldukları düşünülmektedir. Yakın ilişkiler alanından bir örnek
verecek olursak, bağımsızlığın önemsendiği bireyci toplumlarda söz konusu
ilişkilerin, aslen birbirinden kopuk olan insanların kişisel isteklerine bağlı
girişimleriyle oluşturulduğu; diğer yandan bağlaşıklığa dayalı toplulukçu toplumlarda
ise sosyal varoluşun kaçınılmaz bir olgusu niteliğinde olan ilişkilerin
karşılıklı yükümlülüklerle sürdürüldüğü varsayılmaktadır. Sonuç olarak, bireyci
yönelimdeki kişiler daha “özgün” veya kendi öz-varlıklarına bağlı ve tutarlı,
toplulukçu yönelimdeki insanlar ise çevresel baskılara göre hareket etmeye açık
olarak nitelendirilmektedir.2
Burada bireyciliği ve toplulukçuluğu karşıt uçlar
gibi ele almayı ve özgünlüğü bireycilikle eşleştirmeyi içeren açık veya örtülü
bir varsayım söz konusudur. Ancak, toplulukçu kabul edilen kültürlerde özgünlük
konusunun hemen hiç incelenmemiş olup; mevcut bir çalışmada da özgünlüğün
iyilik hali üzerindeki etkisinin kültürel benlik kurgularından bağımsız
olduğuna işaret edilmiştir.3 Ayrıca ilgili bazı gözlemlerimizden hareketle,
“özüne sadık olmanın” toplulukçu ortamlarda da değerli kabul edilebileceğini
söyleyebiliriz. Örneğin, toplulukçu özellikler gösteren geleneksel kültürlerde
de Attar’dan aktarımla Mevlana Celaleddin Rumi’nin “Ya olduğun gibi görün, ya
göründüğün gibi ol” öğüdü, yalnız Sufilerin yaklaşımında olanlar arasında değil,
geniş halk kesimlerinde tasdik bularak saygıyla anılır. Yine gerek günlük yaşamda gerekse dinin özüne ilişkin öğretilerde “özü
sözü bir olmak” önemli bir değer olarak nitelendirilir. Tabii ki bu tip öğütlerin
veya deyişlerin bulunması, toplulukçu kabul edilen kültürlerde insanların günlük
davranışlarını bu ilkelere göre yönlendirdiği anlamına gelmemektedir. Ancak
yine de anılan türde atıfların varlığı, özgünlüğün, toplulukçu kökenden gelen
insanların da en azından bazılarınca önemsendiğine işaret eder. Aynı şekilde
bireyciliğin yaygın olduğu kültürlerde de özgünlüğün baskın-yaygın bir unsur
olduğunu iddia etmek çok da tutarlı olmayacaktır. Ama her hâlükârda
bireyselleşmenin ve bireyciliğin özgünlüğün düzeyine katkı yaptığını
varsayabiliriz. Bunu en kısa yoldan fark ettiğimiz saha sanata dair olanıdır.
Özgünlüğün bireysel ve toplumsal alanlar üzerinden
okumasının yapılması, özgünlüğün esasına ilişkin kafa karışıklığına neden
olabilir. Aslında iki alanın geçirgen, entegre ve katmanlı olduğu gözden
kaçırıldığı için bu ayrım yapılmaktadır. Hâlbuki özgünlüğün davranışsal boyutu,
kişinin ödül kazanmak, cezadan kaçınmak veya birilerinin hoşuna gitmek için
“sahte” şekilde değil, kendi değerleri, gereksinimleri ve tercihleri doğrultusunda
açık, içten ve gerçek olmasıyla alakalıdır. Bunların yanı sıra özgünlüğü
oluşturan bazı unsurları şu şekilde özetleyebiliriz: Yaşama dair farkındalık ve
bunun sonucu farklılık, uyumlu olabilme, kendine değer verebilme, kimlik
birleşimi, yüksek ilişki memnuniyeti duyma vb. İmdi bu ögelerin kişisel bazda
gerçekleşebilir olma ihtimali ile toplumsal katmanda da geçerli olma olasılığı
arasında derin farklar yoktur.
Özgünlüğün bireysel anlamda gerçekleştirilebilir
görülmesi ve bununla sınırlandırılması konuyu çok da ilginç kılmayacaktır. Bir topluluğun
da benzer biçimde özgünlüğü içselleştirmesi mümkündür; tabii ki bu tür
özgünlüğün yansıması ve nitelikleri kişisel olan ile birebir örtüşmeyecek,
dolayısıyla ikisinin yansımaları ve icra usulleri arasında farklar olacaktır. Birincisinde
kendisi olma, bağımsızlık ve bir tür ilişkisizlik-ayırt edicilik ön planda iken
(intrapersonal differentiation),
ikincisinde öznellik üzerinden karşılıklı bağlılık, bağlaşıklık, tamamlayıcılık
ve ilişkili olmak, yani özneler arası ahenk, uyumlanma ve etkinlik (interpersonal integration) önceldir. Aslında
toplum yaşamından yalıtılmış olmak haricinde, toplum realitesinin karşılığı
ikinci duruma uygun olanıdır; yani karşılıklı bağımlılık gerçeği oldukça nesnel
ve insan fıtratına koşut olandır. Zaten mütenasip bir benlik yapılanmasını
sağlayan da budur. Bunun dışında benliğin durumu bireycilik üzerinden
tekbenciliğe, dolayısıyla kendisine tapınmaya, asosyalitenin en şiddetli
hallerinin zuhur ettiği benlik aşamasına değin uzanacaktır. Bunun sonucu,
kişinin kendine yönelik içsel gelişimine paralel olarak genleşen potansiyel söz
konusu iken, dışa karşı açılımı belirleyen içsel kristalizasyon proseslerinin
yol açtığı bir daraltım, çerçeveleme söz konusu olacaktır. Benmerkezci bireysel
gelişimin fikri üretimini dogmatik yapan da bu bağnaz anlayıştır. Bağnazlık ile
özgünlüğün bir arada olması ise doğasında zıtların çatışması olduğundan olanak
dışı bir durumdur.
Bireysel gelişimin özgünlüğe yelken açması, farklı
olabilmenin imkânlarını da sunduğundan kişinin özgün bir stil, yaşam tarzı
oluşturmasını da sağlar. Bu yöndeki bireysel gelişim, kişinin zatında
hapsolmadıkça çevresel inkişafa ve böylelikle topluluğun da terakkisine katkıda
bulunur. Tek bir kişide yoğunlaşan özgünlük, diğer insanlara değer katmadığı
sürece kemâlât yolculuğunu sürdüremez. İşte bundan dolayıdır ki, ilgi sahamızı
şekillendiren, bireylerin özgünlüklerinin toplumsal olana etki yapan, ona yarar
sağlayan ve anlam taşıyan, kazandıran yönüdür. Bununla kastettiğimiz özgünlüğün
kolektif yansıması değildir. Filvaki özgünlük kolektif karaktere haiz değildir,
malik olduğu husus toplulukta oluşturduğu aktif nitelikli sinerjidir. Bu sebeple,
topluluklarda dönemsel olarak tecelli eden ve etkin olan özgünlük, yaşamdaki
değişim-dönüşüm ilkesine bağlı olarak aşınır ve hatta unutulur. Her iki durum
da doğallık içermekle beraber, unutma fiili “baskılama
ve taklit yollu yenileme” ile “unutturulmaya”
dayanıyorsa, dokusal uyumsuzluk galebe çalacaktır ve topluluklar üzerinde
yaygın rahatsızlığa neden olacaklardır. Zorbalığın yol açtığı zorunluluk hali,
zamanı dolduğunda artan basınç etkisiyle patlayan balon gibidir. Billurlaşma hakiki,
samimi ve özgün olandan neşet etmiyorsa, peyda olan kalıplaştırılmış düşüncelerin
fetişleridir.
1 Türk Psikoloji Dergisi, Haziran 2011,
26 (67), 27-43
2 a.g.e.
3 a.g.e.
22 Şubat 2015 Pazar
Yitik Özgünlüğü Aramak-2
Marksist
hümanizmin tezine göre özgünlüğü yok eden, insanların büyük çoğunluğunu hepten
ruhsuz olarak gören burjuva sınıfının elit ve seçkinci hümanizmidir. Ama buna
karşın marksist hümanizm, insanın
gerek kendi doğasıyla ve gerekse diğer insanlarla kendisi arasındaki
yabancılaştırmayı ortadan kaldırmayı hedefleyen bir hümanizmdir. Bu
ideal-hedef, “El Yazmaları”ndaki
komünizm hayalidir. Bu arzu, bireyselliğin yutulmadığı ve feda edilmediği,
tersine bütünüyle geliştirildiği ve açıkça ifade edildiği ideal bir topluluk
rüyasıdır. Bu hayalin oluşmasına yol açan süreç; kendi olma, kendilik probleminin
çözümüne yönelik bir idealin-ütopyanın adıdır. Kendilik sorunu, bilindiği gibi
felsefenin, orada da ağırlıkla ontolojinin bir temasıdır. Bir şeyin, ontolojik
bir sorun olması demek, o şeyin, sorun olmasını sağlayan nedenin, o şeye içkin
olması, o şeyin kendi varlığından gelmesi demektir. Dolayısıyla bu bağlamda
kendi olmak problemi, kişinin kendi varoluşu ve kendi yönelimi bağlamında
irdelenir. Ama marksist hümanizm, kendilik sorunu üzerinden yabancılaşma
olgusunu ontolojik bir problem olarak değil, tarihsel ve toplumsal bir problem
olarak görmektedir. Onu oluşturan siyasal ve toplumsal tahakkümdür. Bundan
dolayı o tarihsel bir sorunun sonucudur. Kendisi olma, kendini gerçekleştirme politik
ve toplumsal nedenlerle kesintiye uğramış ve kendilik kendine yabancılaşmaya
dönüşmüştür. İnsanın kendisi olmasını, yani doğal benliğini tehdit edip yutan,
toplumsal benliğidir. Bunun neticesinde insan, toplumun ona biçtiği rolü
oynamak zorundadır ve bu tekdüzelik onu yabancılaştırarak özgünlükten yoksun
bırakır; özgünlüğü tahrip eder. Bu durumda insan açısından tarihin ve tarihsel
gelişimin ve bunlara bağlı toplumsal gelişimin doğru okumasını yapmak,
yabancılaşma probleminden çıkışın çözümü için öncelikli koşuldur. 1
Marksist
yaklaşımda diyalektik materyalist yöntem, tarihi ve toplumu, politikanın yanı
sıra sosyal felsefenin konjonktürel olarak birbirleri ile yer değiştirebilen
nesneleri olarak ele almakta, nesnelerin oluşturduğu fikrin bu bağlamda
burjuvanın marifetiyle yaratılan yabancılaşma olgusunu ortaya çıkardığını,
bunun da özgünlük probleminin kaynağı olduğunu öne sürmektedir. Bu türden bir
maddeci odaklanmada tarih başroldeki aktör, toplum ise yardımcı oyuncudur; ama
bazen başrolü kapan bir yardımcı aktör. Yeni marksist okumalarda yöntem her ne
kadar felsefi bağlamda değil de, bilimsel bir yaklaşım iddiası olarak ele
alınsa da, bununla birlikte bilimsel olma
konumlandırması aslında yöntemin tabanını zayıflatmaktadır. Buna ilaveten
doğanın okumasının da bu temellendirme üzerinden yapılması durumu daha da hayalî
hale getirmektedir. Dolayısıyla, özgünlük olgusuna marksist yaklaşım bazı soru
işaretlerinin doğmasına neden olmaktadır. Zira sosyal-beşeri bilimlerin, doğa (temel-deneysel)
bilimleri ile analojiler kurarak veya esinlenme ile oluşturduğu metaforik
yaklaşımların ortaya koyduğu çıkarımlar, pozitif olma durumuna haiz olmadıkları
için sosyal-beşeri bilimselliği sözde (kavramsal) kılmaktadır. Ne insan ne de ona dair zihni ve
mental yaratımlar (nöro bağlantı istisna) laboratuvar konusu yapılamazlar.
İnsana, topluma veya tarihe dair ölçümler dar kalıplar içinde kalmaya
mahkûmdurlar; ayrıca koşullar doğa bilimlerdekine nazaran aşırı değişkendir. Sosyaldeki
bu aşırı değişkenlik belirli kalıplara birebir bağlamda sokulmaya
çalışıldığında baskılama oluşur ve sorunlara yol açar. Sosyalin kesinliği
keskin kılıçtır. Bundan dolayı, insan şiddete maruz kalır. Bu durumda
sosyal-beşeri alanlarda kesinlik veya sabitelerden söz etmek abartılı
olacaktır, hatta gerçekliklerden uzak!
Yukarıda
bahsettiğimiz görüşlerin bugün için de geçerli olduğunu belirtmek yerinde
olacaktır, çünkü bahusus insan beynine ilişkin yapılan araştırmalar iki ana
alan açısından ortak bir zemini oluşturabilecek potansiyele dair işaretler
vermektedir: Kesinliğe eğilimin düşünce bazında beyinde kondisyonlara yol
açması ve bu durumun bireyden toplumsala açılımında totaliter davranışların
mütehakkim karakter arz etmesi. Diğer
yandan; marksist hümanizmin bireyi öncelleyen tutumunun topluluk fikrine uzanması
bir tür hayali köprülemedir. Eğer söz
konusu bireysellik ise, birçok durumda bireyin topluluk ile ilişkisi sürüyle
karşıtlığı bir arada barındıracaktır. Hele ki bireyin özgünlüğü hususunda
kendini gerçekleştirme olgusu, topluluk fikrinden tamamen kopuk anları sıklıkla
yaşamak zorundadır. Kavramsallaştırmadaki sıkıntıların yanı sıra, Marksizm’in
tarihi bir bütün olarak doğa yasaları gibi gelişen bir süreçsel olgu olarak
tanımlaması veya tarihi ve toplum yaşamının gelişiminde belirli sabitelere atıf
yapması, kritikçi aklın irdeleyici ve çok yönlü yaklaşımları açısından oldukça
problemli bir durumdur. Tarih üzerinden insanın ve toplumun gelişimini belirleyici
çıkarımlar yapmak ve buna göre tahminler, hatta kehanetler de bulunmak marksist
yaklaşımı bir nevi “batıl inanç” seviyesine
indirgemekle malul kılmaktadır. Kapitalizmin sonlanışı tezinin anlatımındaki o
cezbedici diyalektik ve retorik, insan zihninde sanki adeta bir vahiy
okumasının görüntüsünü, duygusunu yaratmaktadır. Karl R. Popper’in vurguladığı
gibi; “…bu tarihsici peygamberane/kâhince
(Alm. historizistische Prophezeiung) bir yaklaşım”dır.
Ve daha da itham edici ifade; “tarihsiciliğin
sefil olmasının yanı sıra batıl bir inanç” olduğunun da öne sürülmesidir.2
Özgünlüğe ilişkin incelemelerde ve
tartışmalarda çekirdek konunun düşünce olgusu olduğu ve meselenin tüm
yanlarıyla bunun etrafında dolandığı açıkça görülmektedir. Peki, bu durumda
Türkiye açısından özgünlük olgusu neyi kapsamakta, neyi ifade etmekte ve bu
hususta yapılan tartışmalar hangi yöndedir; hangi nitelik ve niceliğe haizdir?
Bu konunun iş-çalışma hayatımızda yeri var mıdır? Eğer varsa, temel referans
noktaları nelerdir? Örneğin, düşünceye dayalı, felsefi veya bilimsel çalışmalar
yapılmış mıdır; yapıldıysa öncelikle yöneticiler ve moda deyişle liderler
bunlar hakkında bilgi ve donanıma sahip midirler? Bu ve benzeri sorulara net ve
samimi cevaplarımız yoksa, ya mevzuyu bir kenara bırakarak alışılmış distribütör kimliğimizle çalışma hayatına devam etmeliyiz
ya da araştırıp anlamalı ve akıl yürütümü yaparak ve acılarına hazır olarak
ileriye yönelik sıkı çalışmalıyız; zaten sıkı ve samimi çalışmayı içermeyen
vizyonlar tatlı masallardan öteye gitmezler!
1 Marshall
Berman: The
Politics of Authenticity: Radical Individualism and the Emergence of Modern
Society.
2 Karl R. Popper: “Das Elend des
Historizismus”, “Die
offene Gesellschaft und ihre Feinde”.
20 Şubat 2015 Cuma
Yitik Özgünlüğü Aramak-1
İş-çalışma
hayatı, yaşamın alanlarından sadece biridir ve diğer alanlar ile etkileşim
içindedir. İnsan zihninin türetimleri, yetişme tarzımız, eğitim-öğretim,
öğrendiklerimiz, açıklamasını yapabildiğimiz veya yapamadığımız, kaynağı
tanımlı-tanımsız bilgiler, uygulamalarımız çok çeşitli sahalardan kısmen içinde
bulunduğumuz ve aynı zamanda kısmen dışarıdan bakabildiğimiz "ortamı"
belirleyici roller oynarlar. "Ortam" değişime açık bir karaktere
sahip olsa da, bireysel yaklaşımın şekillen(dir)me türü, içinde bulunduğumuz
realiteyi önemli ölçüde etkilediğinden duruşumuz "ortamın" niteliğini
belirleyicidir: Öz-ü-gürlükçü, bağnaz, tutucu, faydacı, taklitçi, bağışıklık
oluşturucu, korumacı vs. Ana çıkarım olarak insan aklının maddeye yönelik
bakışı, maddeden yaşama ve kendine bakışı veya her iki taraftan kendine ve
hayata bakışı vizyonu şekillendirici rol oynar. Bu bağlamda ikilem ortadadır ve
seçim sunulmuştur: Ya özgün oluşturma ya da kişiye arz edilen tablet çözümü –satın- alma. Birincisinin
maliyeti ve büyük problemler çıkarma ihtimali düşük iken, ikincisi pahalı ve
bünyeye uyum sağlama riski yüksektir. Bir üçüncü yol ise "işi gidişine
bırakma" semptomudur ki, oldukça yaygındır (bir şirketi ‘bakkal dükkânı’ gibi işletmek). Büyük ve
orta ölçekli şirketlerde yaygın olarak tercih edilen ikinci seçenektir. Bu
seçenekte, insan için "verilenin kabulü" ve "çerçevelenenin
mitosu" her ne kadar felsefi (klasik pozitivist) bir tarafı olsa da, zihni
işlevi donuklaştırma olasılığı yüksektir. Bu durumda, tablet çözüme teslimiyet kaçınılmazdır.
Sistemin oluşturulması aşamasında idealleştirmeler yapılır. Bir süre sonra
sistem doğal bir gelişimle kendine bağışıklık sahası oluşturur ve kendini
muhafaza altına alır. Bu da dogmalaşmaya, daha da risklisi tepeden inmeci
(jakoben) bir anlayışa ve dolayısıyla katı hiyerarşik-fonksiyonel bir
yapılanmaya yol açabilir. Bu tip sistemlerde düzen eleştirisi ve tartışma yap(a)mama,
sorunsalı öteleme ve özgün duruşlar sergilememe alışkanlıklara dönüşür.
Anadolu’nun
geniş havza kültürü, çekirdek anlam etkisi açısından diğer bazı kültürler gibi
(Amerikan, İngiliz, Alman, Hint, Çin vb.) baskın bir yapıya sahiptir. Baskın
karakterli kültürler, sahiplenicileri tarafından doğal olarak korumaya
alınırlar. Bu noktada önemli olan, sosyo-kültürel yapının önce kendi toplumuna
ve etki alanına, sonra da dünyaya özgün, aynı zamanda farklı "bir vizyon"
sunabilmesidir. Bu konuda son 30 yılda, özellikle gelişime ihtiyaç duyan ve
açık bir duruş sergileyen havzalarda kısmen atak yaptığımız ve o bölgelere
kısmi de olsa özgün değerler taşıdığımız; ancak kendi içimizde bunu o denli
verimli uygulamaya koyamadığımız gözlenmektedir. Kanımca, bunun başlıca nedeni,
kendi içimizde yukarıda teorik çerçevesini tanımlamaya çalıştığım tablet
çözümlere yönelmemiz, icra edilen modaya uygun "pompalamayı" öylece
kabullenmemiz ve özellikle "popülerleştirilmiş" akımların çekici
kıldığı unsurlara pratiğe yönelik öncelik ve fazlaca önem vermemizdir.
Öz-ü-gür ve kritikçi akıl, "işte yapılması
gerekenler" diye sunulan şeylere mesafeli durur. Böylelikle içinde
yaşadığı ortama, kültüre, topluma, dünyaya da uyumlu özgün ve öz-ü-gürleştirici
nitelikte, daha iyiye-gelişime yönelik varabilgiler sunabilir. Bu nedenle,
bilgiyi nereden ve ne şekilde alırsak alalım, bünyemize uygun ve özgün bir
tarzda değerlendirmemiz, kendimizden değer katarak yeniden üretmemiz yerinde ve
akılcı olacaktır. Bu bağlamda özgünlüğün mahiyetinin ne şekilde oluştuğu sorusu
önemlidir. Bu noktada bizi genelde yanıltan özgünlük kavramını unsurlar
çerçevesinde tanımlamaktır. Ama özgünlüğü oluşturan, ona nitelik hasreden
unsurlar değildir. Terkip ve uslûb özgünlüğün vasfını
belirler. Yani düşüncelerin kesitlerinin birleşimi veya bir araya getirilmesi
ile yapmadaki biçem, tarz bize has, özgü olanı ortaya
koymamızı ya da ortaya konanı anlamamızı ve anlamlandırmamızı sağlar. Bunu
beceremediğimiz müddetçe elimizdeki değerler manzumesini, o zengin çeşitlilik
arz eden mirası anlamamız ve ihya edebilmemiz mümkün olamayacaktır ki, içinde
bulunduğumuz genele hâkim durum budur. Peki, bu atıllığın yerine ikame
ettiğimiz üretimlerimiz var mıdır? Bu suale vereceğimiz cevap traji komik
mahiyete haiz bir evettir. Bu evet’in ilginç kapsayıcılığı ise “genel olarak,
genellikle” sözlükleri ile ifadesini bulmaktadır. Özgünlüğün anlaşılması onun
içeriğini oluşturan ciddiyet, samimiyet ve özgür düşünme yetisini keşfetmekten
geçer. Bunların temelini de, çatısını da tevazu yapılandırır (Ludwig
Wittgenstein’ın dediği gibi “özgünlük, alçak gönüllülüktür.”). Her ne kadar
özgünlüğü sıklıkla kendine has olan ve buna bağlı yenilenme olarak ifade etsek
de, onun özünde yatan doğal bireysellik ve sahici olmaktır. Ve bu sahicilik,
insanın, öğretim-eğitim ve deneyim yoluyla kendi doğasını keşfinin sonucunda
ortaya çıkan bir sahiciliktir. Diğer yandan özgünlük farkına varılmadan, birey
tarafından kökleri geçmişte olduğuna inanılan ve özlem duyulan yaşam tarzıdır.
Yani özgün olan mazide kalmıştır ve hatırlamakla yetinilmesi gereken bir
şeydir. Hiç bir şey eskisi gibi olamayacağı için bugünle idare etmek
zorunludur. Hâlbuki özgünlük ne düne ne de bugüne aittir; hatta zaman ile olan
ilişkisi onu ona benzetmiştir; yani o, zaman gibi anlaşılması zor bir özgürlüğe
haizdir: Soyutun özgürlüğü. Ama özgürlüğün kaybı; yenilenmenin
ve farklı olmanın mekânda aranmasına sebep olmaktadır; hem de yanlış yerlerde…
Yukarıda
belirlemeye çalıştığımız üzere, özgünlüğü en iyi tanımlayan çerçevenin
içeriğinde kısaca şunlar yer alır: İçtenlikle kendisi olmak için çabalamak ve
kaçınılmaz olan özdeşleşmede de kişinin kendini bünyesine uyan ve pratikte
verimli, bahusus değer ihtiva eden ile hemhâl kılmasıdır. Özgünlük konusu temel itibarıyla felsefi bir tartışmanın objesi olmakla
beraber, diğer yandan siyaset üzerinden sosyolojinin ve özelde de hümanizmin
başat mevzuları arasındadır. Mesela, yeni marksist okumalar incelendiğinde
özgünlüğün, kültürel yaşamın merkezinde bulunun bir dizi tutku ve ideali
kapsadığı çıkarımını yapabiliriz. Böyle bir yaklaşım tabii olarak; özgürlük,
özerklik, öz-gelişim, kimlik, kendini gerçekleştirme ve bilhassa bireysellik
gibi kavramları içermektedir. Bu söylem temel alındığında görülecek ilk husus,
marksist yaklaşımın başlıca tespitlerinden biri olan “yabancılaşma” tezidir ki,
belki burada hem bireyin kendisinin kendine ve çevresine olan yabancılaşması
(bir tür insani boşlukta sallanma hissi) hem de kendi ürettiği aletin-makinanın
ve onlarla ürettiklerinin vasıtasıyla yabancılaşan emek söz konusudur. Bu tez
felsefi yaklaşımın üzerinden siyasi iktisadın alanına uzanır. Ancak, bu
bağlamda diyalektiğin gereği olarak oluşturulan anti-tezlerin çözümleyiciliği
pratikte hangi getirileri ortaya koymuştur? Bu sorunun cevabı komünist
sistemin/sistemlerin eriştiği durumsallık ise, buna karşı öne sürülen re- ve
proaktif izahatlar asli konuyu başkaca mecralara taşımaktadır. Diğer yandan
liberalizmin talep ettiği bireysel özgürlük ile marksist yaklaşımın
bireyselleşmeyi hedef olarak ortaya koyması tuhaf ve kısmi bir çelişkidir:
Örneğin, komünün, yani topluluğun-cemaatin ve karşısında yer alan liberteryen,
özgür bireyin durumları liberal görüşte vurgulanan ilke iken; aynı şekilde
Marx’ın 1844 Ekonomik ve Felsefi Elyazmaları’nın
yeniden okumasına göre bireysellik Marksizm’in radikal hedeflerinden biridir ve
kolektivizme eşitlenemez. Tam
tersine, kolektivizm, kapitalist ekonomi ile liberal devletin hedefidir. Kısmi
paradoksun giderilmesini yine Marx’ın kritiğinde bulabiliriz: Kapitalist
ekonomi ve liberal devlet, bireyin çeşitliliğine göre değil,
kolektifleştirilmiş tek tip bireye göre üretim yapar. Kapitalizmin doğası
gereğidir bu; kolektifleştirilmiş tek tip bireye göre üretim, bireyin
çeşitliliğine göre üretimden daha ucuz ve daha karlıdır. Şimdi, bu durumda
marksist ideolojinin türetimi olan komünizmin pratiği neyin nesidir?... İnsanın
tamamen doğal olarak kendisi ve böylece insan doğasının da dünyevi hale gelmesi
olduğu şeklinde vurgulanan özgünlük kavramı, bu şekli ile pozitivist bir bakış
açısıyla açıkça indirgenmiş bir mevhum haline dönüştürülmüştür. Bireyselleşme,
birey olma bilinci mantıken bireyciliğin ve bu noktadan hareketle bencilliğin
dünyevi bir öne çıkış hadisesi olmuştur insan için. Bu sayede yabancılaşma;
dumurlaşma-mankurtlaşma ile durgunluğa, vahşet ile tahrip edici keşmekeşe
evirilmiştir.
15 Ocak 2015 Perşembe
İş’in Teorisi 10/5: Varsayımsal Yönetim- Sonuç
Bilginin insan yaşamındaki yerine baktığımızda onun
üzerinden elde edilen kazanımların insan zihninde onu yönetme isteğini
dürtülediğini görmekteyiz. Bu aslında insana verilen egemen rolünün bir gereği
olarak da zuhur etmektedir. Yaratıcı, insana bu niteliği bahşetse de, bu
özelliğin sınırlarının da olduğu insan tarafından sıklıkla unutulmaktadır.
İnsan yaşamın her alanına hâkim olamaz; ancak iktisap alışılan bir şeydir insan
için. Kısaca, insan kazanmaya kaybetmekten çok daha fazla meyillidir ve bu onda
iptila yaratır. Bilgi hangi formda olursa olsun; insanı en fazla cezbeden
bilginin enformasyon/malumat şeklindeki tezahürü ve edinimidir. Günümüzde
bilgi yönetimi kavramının altında yatan hususlardan biri, gelişen teknolojinin
sunduğu olanaklar sayesinde sahip olduğumuz “akıllı” sanal ağlar ve ortamlar
üzerinden oluşan ve oluşturduğumuz enformasyonu yönettiğimiz algısıdır. Bir
diğeri ise söz konusu algı vasıtasıyla özellikle 1970’lerden bu yana önce
literatürde, daha sonra işletme pratiğinde yaşam kazandırdığımız yönetim
kavramını pek çok tematiğe uyarlamamız sonucu edindiğimiz “yapay ilham”
üzerinden geliştirdiğimiz yönetim kavramını “ek ibare” olarak hemen her konunun sonuna eklemlememizdir: Stres Yönetimi,
Süreç Yönetimi, Hedeflerle Yönetim, Proje Yönetimi vs. Böylelikle yapay
esinlenmelerin bizi sürüklediği yollar ve menziller mevhumlardan ibaret
olmakta, ancak bizler bunu hakikat zannediyoruz. Sahip olduğumuz bilgi
kırıntılarının gerçekliklerle örtüşmediğini fark edince de şaşkınlık, şok,
hayal kırıklıkları ve hatta travmalar kaçınılmaz olmaktadır; “dramların anası” zan’dır! İspatlan-mış,
kesinleş-miş gibi hükümlerimiz, bilgiyi ve yönetme olgusunu
fetişleştirmektedir; ama “müşrik eninde sonunda yaptığı putu” yemek zorunda
kalır.
Doğa bilimlerinin çıkarımlarının dahi sadece “daha iyi ihtimaller” olduğu bilgi dünyamızda, beşeri-sosyal bilimler alanındaki bilgi dünyamızın içinde yer alan yönetim olgusunu böylesine kesinleştirilmiş söylemler üzerine inşa etmemiz derinlemesine sorgulanmalıdır. Örneğin, sosyologların ve ekonomistlerin yanılma oranlarına baktığımızda gerçek son derece net olarak ortadadır. Hâlbuki bilmemiz gereken şey, kültür havzamızın kadim ilminde merkez yer tutan “ilahi vahiyler dışındaki bilgilerimiz nazariyelerdir” önermesinin anlamını ihya ederek, “keşf-i kadimden hareketle vaz-ı cedidi” oluşturmamızdır. Atılım sağlayan kuramların bu değer zinciri üzerinde katmanlandığını fark etmek, son zamanların moda kavramı büyük verinin yönetiminden daha gerçekçi ve elzemdir.
21. Yy.ın en keskin gerçekliklerinden birisi belirsizlikte sürdürülebilirliği sağlamak ve insanın günümüze değin yaptığı derin tahribatı tamir etmek için gayret ve çözüm yolları aramaktır. Şirketler için de aynı şey geçerlidir. Bundan hareketle işletmelerin küresel ve yerel gerçekliklerle örtüşen teorilerini oluşturmaları ve bu doğrultuda tüm bir öğrenme ve eğitim molekülünü gerek bireysel gerekse ve bilhassa örgütsel bazda yapılandırması icap etmektedir. Bu bağlamda post modernist “popüler öğretilerin” yerini, bilgiyi yönetme yapaylığına düşmeyen “Öğrenen Organizasyonlar” paradigmasının alması daha uygun olacaktır. Böylelikle genelde gözden kaçan "kaybet-kaybet" realitesini de belki fark edebiliriz.
Öğrenen organizasyon,
grupsal öğrenmeyi yeğler ve buna göre yetkinlikler edinmeyi amaç edinir. Bunu
da “Sistem Düşüncesi, Yansımalı Konuşma ve Heveslendirme” ayakları üzerinde
oluşturmaya çalışır. Bu sacayağın temel örgüsü varsayımsal yönetimdir.
Varsayımsal yönetimin odağı ve periferisi insandır. Ve bu tabansal yayılımda insan halis
alçak gönüllülük, sömürmeyen-sömürülmeyen ve her hususta haddini bilen “edepli
ve erdemli varlık” idealini temsil eder.
Peter M. Senge’nin “Beşinci Disiplin” adlı eserinde E. Deming’den alıntıladığı şu aktarımlar konumuz açısından önem arz etmektedir: “Mevcut yönetim sistemimiz insanlarımızı mahvetti… Mevcut yönetim sistemimizi, mevcut eğitim sistemini dönüştürmeden asla dönüştüremeyiz. Bu ikisi aynı sistemdir… Hedeflerle yönetim, kota, teşvik ödemeleri, iş planları bilinmeyen, bilinmesi mümkün olmayan kayıplara yol açar… Rekabet bize ihanet etti.”
Yazıyı bir sufi hikayesi ile ucu açık bir şekilde hitama erdirmek istiyorum: “Yoksulluk diyarı doğu ülkesinin atları canı gibi seven yoksul bir hükümdarı vardı. Hele ata binmedeki harikulâde becerisi, ülkesinde bile atların çoktan beri gözden düştüğü bir çağda, görülmeye değerdi. Hükümdarın becerisi ülke sınırlarını aştı ve ucûbe bir şöhret, anlaşılmaz, saçma sapan, alay konusu bir efsaneye dönüşerek zenginlik diyarı batı ülkesinin imparatorunun kulağına kadar geldi. Bahsine ancak çok eski metinlerde rastlanabilecek değersiz, densiz bir uğraşıda şöhretlenmek doğululara özgü bir ahmaklıktan başka ne olabilirdi! Bir komikliğe seyirci olmanın, can sıkıntısından patlayan kendisini ve maiyetini eğlendireceğini düşünen imparator, yoksulların hükümdarını ülkesine çağırdı gösteride bulunması için... İmparatorun davetindeki alay kokusunu hükümdarın sezinlemediği söylenemez. Yine de daveti kabul etmekten geri durmadı. İmparatorun ülkesinde, imparatorun ve maiyetinin önünde, görkemli imparatorluk sarayının bahçesinde en göz alıcı at oyunlarını sergiledikten sonra hükümdar atından indi ve imparatora doğru yürüdü. Dünyadaki en sevgili varlığının yularını bir armağan sunusu olarak imparatorun yanı başında duran baş muhafızın avuçlarına bıraktı. Alicenaplık sefil bir doğulu hükümdarın harcı olamazdı mütekebbir imparatorun nezdinde. Üstelik armağan diye imparatora at sunmak düpedüz mankafa işi... Alaycılığını hiç sakınmadan sırıtarak doğruldu koltuğundan imparator. Ağırlığını ancak bir su aygırının çekebileceği yağ fıçısı gövdesini zorbela sürüyerek yaklaştı hükümdara. Kulağına eğilerek:
—
"Size bir öğüt vereyim de zenginliğin ve gücün sırrı olarak tutun!"
diye fısıldadı ve devam etti:
—
"Bizler binek olarak su aygırlarını kullanırız; atları da yeriz!"
Hükümdar
ülkesine döndü ve çok değil, iki kış sonra, ordusuyla baştan başa zengin batı
topraklarını çiğneyip geçerken imparatorun bu öğüdünü hatırlayıp durdu;
muhteşem beyaz bir kısrağın üzerinde...”
İş’in Teorisi 10/4: Varsayımsal Yönetim
Bilginin hangi tür
ve biçimde olursa olsun etkinliği ortadadır. Ancak hemen her konuda, o konunun
yapay ilhamla nesnel kılınarak ona “yönetim
söylemini” eklemek, bu ilavenin o şeye; ilgili ve bağlantılı olarak,
gerçekten pratik bir değer yüklediği anlamına gelmez. Hâlbuki yaşam, pratiği
çok önemli ölçüde içeren bir varlıktır ve iş hayatı da bu durumdan münezzeh
değildir. Yönetimin genel anlamda yaşamdaki ve iş ortamındaki önemi ve
konumlanması yeterince sarihtir. Bir işletmenin yönetiminde yer alan pek çok
alan ve bunlara dair işler her şeyden önce fonksiyoneldir. İş alanlarının
bölümlendirilmesi, hatta süreçlendirilmesi işletmenin yapısının ve doğasının anlaşılması,
anlamlandırılması, tevili ve tasviri açısından mühim ve değerlidir. Ancak bu
alanların her birinin yönetimine dair ayrıştırma anlayışı ve detaylı
süreçlendirmeler “parçala, böl ve yönet (Lat. divide et empera)” fikrinin
ilkeleştirilmesinden kaynaklanmaktadır. Bu bir düzeye kadar birey için öğrenme,
eğitim ve iş görme açısından yararcı bir yöntem olsa da, özerkleştirilmiş ve
induktif yapılandırmalar oluşturması açısından karmaşıklığa yol açabilir. Zira
neticede, akıllı işletmelerde yönetimin merkezciliği her zaman ağırlıklıdır ve
bölümlenmiş yapılanmaya rağmen kritik işler ve kararlar merkezden kopuk
gerçekleştirilemez. Kompartmanlaşma işletmeler için asli yönetimin izleme,
kontrol, yaptırım ve egemen iradesinin tezahürü olan idare edimi için kullandığı
belirli yöntemlere dayandırılan araçlarıdır. Yönetimin yürütmede faydalandığı
departmanlar da iş yükünü paylaştırma, sorumlulukları belirleme ve işlerin
pratik şekilde halledilmesine yöneliktir. Ancak bu bölümlemelerin de dışına
taşacak şekilde, işlerin kümelendirilerek bunların pek çoğunun “yönetim”
işlevselliği altında kategorize edilmesi, fazla sayıda ve türde
süreçlendirilmesi abartma düzlemidir ki, bu sistem bütünlüğünün yitirilmesine
ve kompleks ortamların oluşmasına sebebiyet verir. Tümevarım üzerinden
geliştirilen analitik düşünme yöntemleri gereklidir, ama analiz çıkarsamaları
toparlanamadığı ve disipline edilemediği takdirde insanda kafa karışıklığına ve
sistem işleyişinin gerginlik altında kalmasına yol açarlar. Bundan dolayıdır ki
son yıllarda işletme yönetiminde işlerin, dolayısıyla yönetimin
basitleştirilmesi ve pratikleştirilmesi yönünde uygulamalı çalışmalar
yapılmaktadır.
İşletmelerin doğal
veya oluşturulmuş olgularının bazılarının tekrar bölümlendirilerek konu
başlıkları türetmek ve bunlara “yönetim” sözcüğünü eklemek, doğanın mekanik
okumasından hareketle insan sosyalitesine analojik yöntemlerle ve yapay
ilhamlarla/esinlenmelerle riyaset uyarlamaya çalışmaktır. Buna benzer bir durum
son yıllarda kuantum modellemeleri üzerinden de yapılmaktadır. Bu tip genleştirici
montajlar ile elde edilen “her-şeyin-yönetimi”
paketlerinin eğitim konusu olmasında herhangi bir ket olmamakla birlikte;
yönetim gerçekliğini araçlarından biri olan yürütme mesabesine indirgemek ya da
tersten okursak yürütme fonksiyonlarını yönetim olgusu gibi sunmak ne denli
yararlı, verimli bir katkı sunar? Bilgi yönetimini süreçlendirdiğimiz
modellerdeki döngüleme bunu göstermektedir: Sonsuz-sınırsız kısır “çapraşıklık”
ve temellendirme sorunsalı.
Son 25 yıldır
bilginin çerçevesi enformasyon bazlı olarak BT/IT alanında toplanarak
işletmenin olabildiğince tamamına yayılarak kullanılmaktadır. Bu işlev
tamamıyla teknik tabanlı olup, bazı işletmeler bu sahadaki hizmetleri dışarıdan
almakta iken, diğerleri kendi içlerinde, ama zaman zaman dış destek alarak işi
yürütmektedir. Gayet sade olarak; işletme bu konuda kendi iç talebini
saptamakta, hard veya soft olarak alana dair ihtiyacı ve zorunlulukları
dâhilinde hizmeti tedarik etmektedir. İşletmeler açısından enformasyonun temini,
işlenmesi, üretimi ve kullanılması belirli detaylar içermekle beraber
kullanılan bilgiye nazaran, kullanılmayıp rafa kaldırılan veya çöpe atılan
bilginin miktarı çok daha fazladır. Bu bağlamda, hangi tür bilgi olursa olsun,
onun niteliği ön plandadır ve işletme yönetiminde bilginin yönetimi diye özel
bir olgu yoktur. Praktika açısından bilgi yönetilmez, yalnızca fonksiyonel
dizin içinde tüketilir. Yani netice itibariyle bilgi de tüketilen, sömürülen
bir metadır. Ve insanın tümel yönetme kabiliyeti altında kullandığı eşyadan öte
bir şey değildir.
Yönetim kavramı,
insanın zihinsel-mental özelliğinden kaynak bularak filizlenen fikir, düşünce,
anlama, öğrenme ve egemenlik duygusu aşamalarında oluşan ve insan
yaratıcılığının olası tüm varyasyonlarını ve bilgi donanımından neşet eden
sistematik varsayımlarını içeren ve yürütme edimi ile uygulamasının tecelli
ettiği geniş kapsamlı olgular dizinidir. Hangi türden olursa olsun, yönetim
egemenlik duygusu ile hayat bulur ve paradigmasını bu hayat verici duygu
üzerinde yapılandırır. Bu anlamda yönetim, bilginin hem akılcı ve araştırmanın
mantığına dayalı yönünü hem de duygusal boyutlarını içerir. İnsan yaşamının
doğal ve sosyal tarafları başta olmak üzere, tümü çok katmanlı sistemlerden
oluşur. İnsanın çok katmanlı bu yapılarla ilişkisinde araçsallaştırdığı bilgi
günlük yaşamı açısından son derece pratik olmakla birlikte, yapılar karmaşık
bir hal aldıkça ister istemez anlamaya ve öğrenmeye ilişkin fonksiyonlar
devreye alınır. İnsanın bu fonksiyonlarla rabıtası bireysel olduğu kadar, aynı
zamanda kooperatiftir. İnsan evladının yaşama dürtüsü doğrultusunda akli olarak
türetmek zorunda olduğu bilgi temelli “şeylerin” başında gelen politika olgusu
da, yaşam için gerekli olan dönemsel
insan koalisyonlarını, diğer bir deyişle işbirliklerini kurmak ve
yapılandırmak zorundadır. İnsanın iki büyük icadı olarak adlandırdığım
araçsallaştırma ve pragmatizm de diğer yaşamsal unsurlar gibi anlama ve öğrenme
fonksiyonlarının eseridir. İnsan doğada ki diğer yaratılmışlar gibi hem kişisel
hem de birlikte öğrenmeyi gerçekleştirir, çünkü bu tüm mahlûkat için geçerli
olan birlikte yaşama zorunluğunun şartıdır.
Son 20 yıldır
tartışılan ve belirli bir seviyede olgunlaşan organizasyonel/örgütsel öğrenme,
yönetim olgusu üzerine işletmelerin değişim-dönüşüm zorunluluğunu merkeze
alarak, bilginin varsayımsal potansiyeli ile nasıl geliştirdiğini ve bu hususta
neler yapılabileceğini ve bunların iş yaşamında hangi yollarla yürütmeye
alınabileceğini gösteren, sürdürülebilir modelleri içeren geniş kapsamlı bir
paradigmadır.
Her şirket, yeni
kurulmuş veya uzun yılları arkasında bırakmış olsun, zaman ve mekân bağımlılığı
sebebiyle her an meydana gelen değişim-dönüşüm gerçekliği ile yüzleşmek
zorundadır. Bu nedenle, dinamik şirketler sürekli izleme ve değerlendirme
içinde olmalıdırlar. Böylelikle sektörel olarak geride kalmamaları ve tazelenen
bakış-görüş açılarına sahip olmaları mümkün olacaktır. Her alanda etkinliğin
hâkim olduğu dünyada, ister kişisel isterse örgütsel olsun; gelişim, değişim ve
dönüşümlere ayak uydurmak için gerekli olan şey varsayımlar üretebilmek ve
bunların sürekli olarak gerçekliklerle örtüşümünü takip etmek, oluşturulan
varsayımları aktüel reel pozisyonlara göre uyumlayarak yenilerini
tekrar-üretmek elzemdir. Tek başına bu işlemin tazelenerek yapılması yeterli
değildir. Buna ilaveten yönetime ilişkin değerleri, deneyimleri ve tarzları da
sorgulamak büyük önem arz eden unsurlardır. Eğer bunlar önemsenmiyor veya
gereksiz görülüyorsa, en başta kendinize sonra da ilişki içinde bulunduğunuz
herkese, her şeye zulmediyorsunuz, yani yaşamı karanlık kılıyorsunuz demektir.
Bilginin kapsamı
duruma göre kişinin veya örgütün iş yapışını genel anlamda etkiler. Bazen son
derece yüzeysel ve düşük yoğunluklu bir içeriği kapsayan bilginin yaratımı
tersinden çok daha etkin olabilir. Ne, nasıl ve niçin soru zamirleri dizini,
her işletme yönetiminin başat yönlendiricileridir. Bunlar dönemsel olarak
etkili işlerin başlatıcısı olurlar. Eğer zamanın ruhuna uygun olmayan bir soru
yönelttiyseniz, istediğiniz kadar iyi çalışın, sonuç alıcı olamazsınız. Bu
sorular varsayımların kaynağıdır. Varsayımlar da örgütlerin davranışlarını
biçimlendirirler. Bunlar, neyin yapılması veya yapılmaması gerektiğine dair
kararlara işaret eden ve işletme açısından anlamlı kabul edilecek sonuçları
betimleyen varsayımlardır. Teknolojik ve idari gelişimler, müşteriler ve
rakipler ile onların davranışları, güçlü ve zayıf yanlara ilişkin varsayımlar;
bunların tümü bir şirketin varsayımsal yönetim paradigmasını ve modellemelerini
ortaya koyarlar. Bunlar direkt iş odaklı içerikleri kapsarlar. Bu tip
varsayımlar zamanın ruhu ile örtüşmediği takdirde, paradigma yanlışlanmaya ve
çürümeye başlamış demektir. Bu durumda istediğiniz kadar iyi çalışın ve doğru
şeyler yapın, işler netice itibarıyla iyi gitmeyecektir. Bunun anlamı değişim
ve dönüşüm sürecinin işaretleridir. Bu işaretleri süreç daha başlamadan fark
edenler ve gerekli, uygun varsayımlar doğrultusunda kuramsal çerçeveyi
belirleyip pratiğe geçirenler ayakta kalmayı ve yeni fırsatları yakalayıp
değerlendirerek kazanca ve yeni değerlere dönüştürebilirler. Aslında “farklılık
yaratmak” ilkesinin ana hedefi olarak kastedilen budur. Ve bu ne kadar yaratıcı
ise değişim ve dönüşümü başlatan ve ilk gerçek kazanan sizsiniz demektir.
Apple, Microsoft, Samsung, Miele, Daimler-Benz, Audi, Coca-Cola, Uni-Lever,
Google, Facebook, Twitter, Alibaba, Mavi vd. bu türden girişimcilerdir. GM,
IBM, Grundig vd. ise diğerlerinin tersine varsayımsal yönetimlerini dogmalara
eviren ve bunun sonucunda büyük zararlarla geride kalan kuruluşlar olmuşlardır.
Varsayımsal
yönetimin mantıksal çerçevesi ve uygulama araçları olan yöntemsellik ilkeleri;
tüm bir örgütün öğrenmesine açık, ikna ve mutabakata dayalı,
içselleştirilebilen ve öncelikle farkındalık ve farklılık yaratan,
bilinçlendirici ve zihin açıcı-genleştirici temel öğretiler olmalıdır. Diğer
önemli bir husus, varsayımlar haricinde elde edilen beklenmedik başarılar ve
kazanımlar dahi tüm bir organizasyon için bir “meydan okuma” olarak anlaşılmalı
ve sürdürülebilirliği sağlayan yeni varsayımlara vesile olmalıdır. Öyle ki,
bunlar mevcut paradigmanın eskimeye başladığına dair semptomlar olarak
görülmeli ve erken tanılamalar için “kapı aralayıcı suretler” şeklinde
sorgulamalara imkân edindiren araçlar olarak kabul edilmelidirler.
Sufilerin “bu dünya
imkânlar âlemidir” deyişindeki gibi, insan neredeyse sınırsız olanaklara
sahiptir. Bunlar insana çok fazla sayıda tercihler ve fırsatlar sunarlar. Ancak
bu seçenekler ve fırsatlar olumlu sonuçlar verebileceği gibi, tam tersiyle de
bizleri yüz yüze bırakabilir. Bu nedenle, öğrenen işletmelerin varsayımsal
yönetim kapsamında asla unutmamaları ve ihmal etmemeleri gereken şey, olumsuz
sonuçlar üzerine de insanın ve tüm bir evrenin zararına olabilecek hususlara
ilişkin “risk varsayımlarını” dışarıda bırakmamalarıdır. En ufak bir
umursamazlık “Nemrut’un belası olan sivrisinek” meselindeki gibi felaketlere
yol açabilir.
İş’in Teorisi 10/3: Varsayımsal Yönetim: Sürdürülebilirliğin Okuması ve Kuramsallaştırma
Sürdürülebilirlik
kesintisizliği kastetmez. Hâlbuki yaygın olarak bu türden modellemelerde
nedense kesintisiz bir döngü ve/veya girdiye dönüşlü doğrusallar verilmektedir.
Yaşamda ise döngüsellik veya genel anlamda geometrik biçimlerde kesintiler,
istikrarsızlıklar ve asimetri sıklıkla mevcuttur. Sözünü ettiğimiz sürdürülebilirlik ise,
gerekliliklere ve zorunluluklara paralel olarak aksiyon alınması ve
değişim-dönüşüme uyum sağlanmasına işaret eder ki, bu bağlamda sabitlenmiş
modellerden maada değerler dizini anlamında paradigmal yapılanmalar ön
plandadır. Bunun için de yenilenmeci işletmeler
kendi özgün kuramsal çerçevelerini oluşturmaya ihtiyaç duyarlar. Kuramsal çerçevenin
işletmesel karakterini belirleyen öncelikli unsurlar, kuramın yalnızca geçici
bir dogma oluşu, esnek yapı arz etmesi ve çalışanların, insanların değerlere
sahip olmalarıdır. Ve bu değerlerin tamamının mutlak surette şirket
değerleriyle birebir örtüşmesi de gerekli değildir.
Sürdürülebilirlik
şirketler için kilit pozisyonlarda görev yapan personelden başlamak üzere –ki
en başta yöneticiler- kendini tanıma üzerinden kendini yönetmeye olabildiğince
malik olmayı gerektirir. İstediğiniz kadar sistemi öncelleyin veya asli yönetim
kabiliyetinin sistem vasıtasıyla tecelli edeceğini iddia edin, bilinmelidir ki,
iyi sistemi iyi ve yetkin insanlar kurarlar. Buna rağmen bireysel veya örgütsel
gedikler oluşacaktır ve bu normaldir. Kötü sistemler, kendini tanımanın
zahmetine girmeyen, yetkin olmayan ve iyi çalışmayan insanların ürünüdür. Ama
her durumda, her işletmenin sisteminin başat kurucusu yöneticilerdir. Hatanın
insandan değil, sistemden kaynaklandığı tezinin pek de dillendirilmeyen yanı;
insandan neşet eden eksiklerin aslında sistem içinde giderilmediğine işaretle,
sistemin işleyişindeki yitikliğin altını çizmektir. Bir şirketin sistem
kurulumundaki yetki nasıl ağırlıklı olarak yöneticilere aitse, işleyişindeki
arızaların sorumluluğu da yine ağırlıklı olarak onlara mütedairdir.
Sürdürülebilir bir paradigmanın
en önemli özelliği kendini etraflıca, açık, şeffaf ve sorumluluk duygusuyla tüm
işletme sistemine, yani insanlara tanıtmasıdır. Kuramsal tasavvurlar idealleştirmeler
içerse de, şunu açıklıkla ortaya koyar: Sürdürülebilirlik insana ve ondan
bağımsız oluşların üretimi olan değerler zincirinin canlılığına, dinamizmine ve
bazı diğer unsurlara bağlı ve bağımlıdır. Sürdürülebilir modelin açıklaması ne
olduğundan daha fazla, ne olmadığının belirtimi ile mümkündür. Örneğin, bizim
bu çalışmada tanıtmaya çabaladığımız bilgi yönetimi, süreçleri ve bu bağlamda
türetilen süreç modelleri sürdürülebilirliğe dair modellemeler değildirler.
Onlar yalnızca dönemlik ve abartılı bir deyişle anlık durumsallıklarını yansıtan
grafiklerdir. Ama bu tespitimiz onları küçümsediğimiz ve faydasız gördüğümüz
anlamına gelmez. Onlar da bir değere haizdirler ve insan eğitimi için
yararlıdırlar. Fakat aradığımız ve bize kullanım-uygulama için gerekli olan
onlar değildir. Bahsettiğimiz bir sistemdir; değişkenlere bağımlı, dinamik ve
herhangi bir statik model grafiğinde şekillendirilemeyen ve uyumlanabilir
karakterli; bir noktada insanın kendisi gibi.
Sürdürülebilir
modellemelerin en belirgin iki özelliği; iniş-çıkışlı ve dalgalı olmaları ile
işletmesel kuram içermeleridir. Kuramların en önemli hususiyeti
değişim-dönüşüme odaklanmaları ve değiştirilebilir olmalarıdır; yani hem
sürdürülebilir modeller hem de kuramlar, dinamik ve konjonktürel değişimlere
açık, iç içe geçişli ve kritik noktalarda eklemlenmiş bütünleşik ve fakat
gerektiğinde ayrıştırılabilir kümesel rejimlerdir. Bunlar işletme ile insanlar
ve sistem arasında keskin ayrım yapmazlar, insanı kurucu ve yapıcı bir varlık
olarak gördüklerinden her zaman sistemin önünde tutarlar. İnsan unsurları
oluşturandır ve öğeler insan karşısında suret mesabesindedirler. Geçerlilik
açısından ise unsurlar hem yaratıcısı insan, hem de diğer işletmesel somut ve
soyut türetimler için pratiğin yapı taşlarıdır.
Daha önce de belirttiğimiz üzere tüm kişisel
değerlerin ille de şirket değerleri ile birebir örtüşmesi şart değildir. Yeter
ki “olmazsa olmaz” durumlar söz konusu olmasın. Zira bazıları için bu gibi
durumlar zuhur edebilir; bu noktada örgütün yapması gereken ilk iş çatışma veya
çelişkiye sebep olan değeri tekrar gözden geçirmek ve irdelemektir. Çünkü bazen
bir kişinin duruşu, çoğunluğa nazaran doğru ve haklı olabilir.
Bu çalışmada sözünü ettiğimiz sürdürülebilir
kuramsal modellemeler bir şirketin kültürü ile bağlantı içindedir, ancak onun
parçası değildirler. Zaten bunlar kültürel bir olguya dönüşüyorlarsa, bu durum
anasırların ve alt unsurların sağladığı imkânların, bakış açılarının ve
bunların temellendirdiği hareketli zihniyetin aktivasyonlarının, yöneticiler
tarafından bazı nedenselliklere dayalı olarak tüketildiği ve dolayısıyla
kuramsallığın da durağanlaştığı ve fonksiyonelliği yitirdiği anlamına gelir. Bu
durumda işletmenin ilk olarak söz konusu duraklamanın yönetimden mi, yoksa
kuramsal çerçevenin artık yetersiz kalmasından mı kaynaklandığını soruşturması
gerekir.
İş dünyasında dillere pelesenk olan kurumsallaşma
kavramı ile bahsettiğimiz kuramsal çerçevenin birbirine karıştırılmaması
önemlidir. Birçok şirket yönetimi, kurumsallaşma olgusunun bir takım yöntemsel
girişimler ve buna bağlı yapılandırma çalışmaları ile oluşturulacağına
inanırlar. Hâlbuki kurumlaşma bir şirket için başlangıcı olan sıfır noktasından
itibaren en az iki nesil sonrasında söz konusu olabilecek bir olgudur. Devlet
erkinin hâkimiyeti ve yürütümünün olmadığı her kuruluş, kendi kültürü yaşama
geçmeden, inişli-çıkışlı yaşanmışlıklar ve bu süreçte özgün bir tarz
oluşturmadan, iyi veya kötü gerçek ve samimi bir şirket mevzuatı oluşturmadan,
işçi-işveren örgütlenmesini sağlamadan, sınamalara uğrayıp ayakta kalmanın ne
demek olduğu tecrübesine sahip olmadan kurumsallaşamaz. Bundan dolayı günümüzde
sıklıkla kullanılan kurumsallaşma sözcüğünün altının sadece bir takım
yapılandırma çalışmaları ile doldurulmaya çalışılması son derece alelade bir
girişimdir. Bu bağlamda kuramsal çerçeve ile kurumlaşma olgusunu paralel ve
entegre kavramlar gibi değerlendirmek yerinde olmayacaktır.
Kuramsal çerçevenin en belirgin özelliği yönetsel
tabanlı varsayımlar üzerinden oluşturulması ve bunların gerçekliklerle olan
karşılıklı, tutarlı ve etkin bir uyum içinde seyretmesidir. Yani kuramsal
çerçeve bir yönüyle gözlem ve deneye dayalı çıkarsamalara, tezlere; diğer
yandan işletme içi düşünsel edimlerin gerçekliklere dönüştürülebilirliği ile
alakalıdır ve bu etkileşimlerin bir ürünüdür. Kuramsal çerçevenin üretimi
sürdürülebilir olmayanları gerek önceden tecrübe ederek gerekse tecrübeleri
olabildiğince piyasa bütünlüğü içerisinde inovatif girişimlerle değer yaratarak
gerçekleştirmektir. Bu çerçevede işletme yönetiminin örgütü olabildiğince
işlere dâhil etmesi şarttır; bu noktada devreye sokulacak yönetsel yaklaşım
“çok katmanlı sistemin” detaylı okumasını yapmaktır. Bu okumalar, insanların
işidir ve kurumsallıkla ilgisi yoktur. İlgili olan, örgüte can veren insanlar
arası ilişkilerin dayanışmasını sağlayan dengeli yönetsel siyasa ve bunun
sağladığı canlılıktır. İşyerinde oluşturulan boş zamanlarda bir araya gelerek
sohbet eden insanlar işlek örgütler yaratırlar. Bunlar keyif verirler ve
çalışma yolculukları haz veren, motive eden ve morallendiren istasyonlarda mola
vererek sürer. Örgüte aidiyet duygusu sempati ile oluşmuş ise, insanlar
fazladan çalışacakları zamanı dahi iştahla karşılarlar. Bu tip işletmelerde
yönetim kademesinin görüş alanı çok geniştir ve onlar kendileri dâhil tüm
çalışanları öncelikle “katılımcı paydaş” olarak görürler.
İş’in Teorisi 10/2- Varsayımsal Yönetim: Eksik Alan ve İşletmenin Kuramsal Çerçevesi
Bilgi temelsiz iş yoktur. Ancak bazı işlerde
çalışmanın bilgisi daha derinlikli ve kapsamlıdır. Bu tür işler genel iş
stratejileri açısından daha kritik bir öneme haizdirler. Bu gibi işlerin
yürütüldüğü çalışma ortamlarında sözünü ettiğimiz “Eksik Alan” daha bariz bir
şekilde ortaya çıkarlar ve etkili olurlar. Örneğin, pazarlama sahasında işi
yürüten uzmanların –çok başarılı olsalar dahi- bağlı oldukları yönetici
konumundaki kişi, bu uzmanların ne yaptıklarını tam olarak bilmiyor ve onların
çalışmalarını bütünüyle anlamıyorsa, o sahada eksik alan oluşmuştur ve buna en
fazla maruz kalan yöneticidir. Ama bu durum, bu eksiklik dolaylı ve dolaysız
olarak işin uzmanlarını da etkileyecektir. Bu nedenle, eksik alanın oluşturduğu
gediğin bertarafı, öncelikle uzmanların yaptıkları iş-ler-i yöneticiye
anlatmaları ve onun bilgi sahibi olmasını sağlamaları ile mümkündür. Bu
interaktif ilişki iki taraf için de bir öğrenme işlevidir; zira diğer yandan
uzmanlar da yöneticilerinin pazarlama konusuna nasıl baktığını, hedeflerinin
neler olduğunu, onlardan neler beklediğini öğrenmiş olacaklardır. Böylelikle
her iki tarafın da sorumluluk ve yetkinlikleri açığa kavuşacak, mevcut
bilgilerin genleşmesinin yanı sıra içeriği de zenginleşecek ve karşılıklı
öğrenme işlevi gerçekleşecektir. Bilginin oluşumu bazı yaratım süreçleri
içinden geçerek realize olsa da, doğası paylaşılmayı ve öğrenilmeyi zorunlu
kılar. Bu öğrenme bireyselden grupsala gelişmediği sürece bilgi değer yaratma
niteliğini yitirecektir. Bilginin gücü barındırdığını –bilgi güçtür!- genelde
biliriz, ama onu besleyenin ve geliştirenin güven olduğunu çoğunlukla fark
edemeyiz. Bunun başlıca nedeni bilginin oluşumunu tanımamamızdır; bu eksiklik
de öğrenmeyi ve anlamayı atıl kılar ki, güvenin yapı taşı öğrenme ve anlama
fiilidir.
Eksik alanın sebep olduğu diğer bir husus,
geribildirim gediği ve işletmenin kendi çalışma yaşamına dair –ki iş ve şirket
kültürü bir şirketin çalışma yaşamının temelidir- kuramsal çerçevesini
oluşturamamasıdır. Geribildirimin en önemli işlevi bireysel ve örgütsel bazda
güçlü tarafların ortaya çıkarılmasını sağlamasıdır. Bunun diğer bir anlamı
zayıf yanların da belirlenmesine vesile olmasıdır. Yani, geribildirim
kendimizin veya örgütün kendini seyrettiği bir aynadır ve bir nebze de olsa
objeye dair bilginin nasıl oluştuğunu gösterir. Burada önemli olan Şems-i
Tebrizi’nin dediği gibi, çıkarım ne olursa olsun “aynayı fırlatıp
atmamamızdır”. Bu da öğrenme istemindeki samimiyet ve her şeye rağmen öğrenme
arzumuza bağlıdır.
Geribildirimin bize sunduğu diğer önemli bir bilgi,
aslında bilginin yönetiminden maada bilginin doğasını ve öğrenmenin ne olduğunu
öğrenmek suretiyle yönetim olgusunun kendisini öğrenmemizin yolunu-yollarını
bize açmasıdır. Gerçek anlamda bilginin yönetilmesi ya da bilgiyi yönetmeye
kalkışmak algılama yoluyla kabullenilmiş bir anlamadır, ama bu sadece kısmi bir
gerçeklik tabanına sahiptir. Yani, yönetim yazınında yer bulan “Bilgi Yönetimi”
kişiler veya kuruluşlar açısından kavranabilirliği olan pratik bir işleve sahip
değildir; tersinin iddiası ise olmazı sözde olur kılmaktır (Alm.
Pseudo-Leitung). Bilgiyi yönetmek hattı zatında onu kullanmamız için bize
sunulan imkândan öte bir şey değildir; hele ki söz konusu malumat ise.
Yanılabilirlik olasılığının yüksek olduğu bir alan açılımında ki, enformasyon
bu alanı oluşturur ve kuşatır, yönetme olgusu gerçek anlamda yalnızca
yaftalamadır. İnsan açısından bilgi genel anlamda bir şeyin yönetilmesine
destek olan ve son derece değişken ve kaygan bir anasırdır. Bu nedenle, bilgiyi
yönetmeye çalışmak zaaflar taşıyan insan için problemli bir süreçler dizininin
girdabına dalmak, fırtınalı denize fındık kabuğundan yapılmış bir sandalla
açılmaktır. Buna göre, önemli olan insanın bilginin mahiyetini olabildiğince
iyi kavraması ve böylece değer yaratmasıdır. Bu da farklılıklar üretmemizi ve
bunları yaşama geçirmek için gerekli alt yapıyı inşa etmemizi sağlayacaktır.
Bilgi değer yaratır, değer ise insan gibi iki bacak
ve ayak üzerinde durur: Anlam ve kazanım-erinç. Önemli olan anlamın nasıl ve ne
gibi yorumsandığı ve kazanımın hangi türden bir faydaya vesile olduğudur; şerre
mi hayra mı? Tüm ameliyenin kök yapıcısı olan bilginin birey ve işletme ya da
toplumlar açısından nereye yönlendirildiği, diğer bir deyişle bizi nereye yönlendirdiği
kritik bir sorudur. Bilgiyle iyi yönde hemhal olmak bir yanı ile ondan hayır
için yararlanmak ve dostane ilişki kurmak; sömürü ve zulüm için onunla ilişkide
bulunmak ise şerre sebebiyet vermek ve onun kölesi olmaktır. Bundan dolayıdır
ki, bilgiyi yönetmek vehmi bir anlamadır ve bu kurgu sanrıların kaynağıdır.
Bilginin natürünü anlayan, onun yönetilemeyeceğini de anlar. Bu nedenle,
Peygamberimiz (s.) dualarında Allah’tan hayırlı ve faydalı ilim talep etmiştir.
Bilgeler, yani bilginin özünü kavrayanlar, onu yönetmezler; ondan iyilik,
güzellik için faydalanırlar. Zira onu yönetmenin zandan öte bir şey olmadığını
ve bu zannın kibir ve cehaletin yolunu açtığını bilirler. Bilgili insanların
bilgelikle donatılanlarında zuhur eden en belirgin özelliklerden biri
tevazudur; zıttı olanlardan tezahür eden ise kibirdir. Bu yüzden son yıllarda
iş dünyasını meşgul eden önemli problemlerden biri de “narsisizm illeti”dir.
Bilginin kapsayıcılığında önemli bir saha teşkil
eden geribildirim işlevidir. Aslında bu fonksiyon genel olarak ikili bir
iletişim gibi öne çıksa da, öncel olan kişinin bunu kendisi için vazife
edinmesidir. Bu konuda sözü daha önce söylemiş, hatta yazmış olan P. Drucker’a
bırakmak kâfi olacaktır: “…yöntem, size güçlerinizin tüm faydalarından yoksun kalmanıza
sebep olan yaptığınız ve yapmakta başarısız olduğunuz şeyleri gösterecektir.
Özellikle yetersiz kaldığınız noktaları ortaya çıkaracaktır. Ve en son olarak,
becerilerinizin uygun olmadığı ve performans gösteremediğiniz alanları
gösterecektir. Geribildirim analizi sonucu bazı hareket tarzları
belirlenebilir. Her şeyden önce güçlü olduğunuz yanlarınıza konsantre olun.
Kendinizi güçlü taraflarınızın sonuç vereceği konumlara yerleştirin. İkincisi,
güçlü yanlarınızı geliştirmeye çalışın. Analiz yöntemleri, nerelerde
becerilerinizi geliştirmeniz ya da beceriler kazanmanız gerektiğini çabucak
size gösterecektir. Ayrıca, bilgilerinizdeki boşlukları da gösterecektir – ve
bunlar genelde doldurulabilir boşluklardır. Matematikçi olarak doğulur; fakat herkes
trigonemetri öğrenebilir. Üçüncüsü, akıl açısından kendini beğenmişliğinizin
nerede yetersiz kılan bir cehalete sebep olduğunu keşfedin ve bunun üstesinden
gelin. Pek çok insan – özellikle belli bir alanda büyük ustalığa sahip olanlar
– diğer alanlardaki bilgiyi küçümser ya da parlak zekâya sahip olmanın,
bilginin yerini tuttuğuna inanır. Örneğin, birinci sınıf mühendisler, insanlar
hakkında hiçbir şey bilmemekten gurur duymaya yatkındırlar. İnsanların yüksek
kalitedeki mühendislik kafası için aşırı düzensiz olduklarına inanırlar.
Tersine, insan kaynakları profesyonelleri çoğu zaman basit muhasebeden ya da
nicel yöntemlerin bütününden habersiz olmalarıyla övünürler. Ancak böyle bir
cehaletten gurur duymak, kendi kendisiyle çelişen bir durumdur. Güçlü yanlarınızın
tümüyle farkına varmak için, ihtiyacınız olan beceri ve bilgileri elde etmeye
çalışın. Geribildirim, aynı zamanda, sorunun ne zaman görgü
eksikliğinden kaynaklandığını da ortaya çıkaracaktır. Görgü, bir kuruluşun
motor yağıdır. Birbiriyle temas halindeki hareketli iki maddenin sürtünme
yaratması bir doğa kanunudur. Bu, cansız nesneler için olduğu kadar insanlar
için de geçerlidir. Görgü – “lütfen” ve “teşekkür ederim” demek, bir insanın
ismini bilmek ya da ailesinin hatırını sormak gibi basit şeyler – iki insanın,
birbirlerinden hoşlansalar da hoşlanmasalar da birlikte çalışmasına olanak
sağlar. Zeki insanlar, özellikle zeki genç insanlar, çoğu kez bunu anlamazlar.
Eğer analiz, parlak bir işin diğerlerinden işbirliği istendiği noktada tekrar
tekrar başarısız olduğunu gösteriyorsa, bu muhtemelen nezaket eksikliğine
işaret eder – yani görgü eksikliğine.”
Yukarıda
açıklamaya çalıştığımız geribildirim tematiği, çıkarımları itibarıyla bir
işletmenin örgütsel kuramsallığının kaynağıdır. İşletmelerin birçoğunun gayri
ihtiyari sahip olduğu söz konusu kuramsallık, o işletmenin çalışma yaşamını,
iş-şirket kültürünü, kurumlaşma düzeyini, değişim ve dönüşümlere bağlı
yenilenme-ihya karakterini ve ilişkiler ile insanların konumlanmasını
çerçeveleyen, dışarıya gözlem, izleme ve inceleme olanakları arz eden
yapısallığıdır. Yerel ekonomilerin ve değerlerin kürevi sahadaki durumlarına
göre taban bulan bu kuramsal çerçevenin gayri ihtiyarilikten gerekli
bilinçliliğe terfileri örgütsel bilincin ve buna bağlı öğrenmenin gelişimine
göre yaşam bulur. Bu bağlamda, işletmenin haiz olduğu bilgiyi ne şekilde ve
hangi sorulara göre biçimlendirdiği, böylece nasıl süreçlendirdiği
belirleyicidir. Kuramsal çerçeve zamana ve mekâna bağlı olarak değişmeye
zorunlu bir karakter taşımalıdır. Yoksa yozlaşma kaçınılmazdır. Türkiye gibi
gelişmişliğe atılım yapan ülke ekonomilerinde birçok şirketin (yaklaşık %35’i)
ortalama 5 yıl içinde tükenmesinin başlıca nedenlerinden biri kuramsal
çerçevesini gereklilik düzeyine taşıyamaması, hatta bunun farkına dahi
varamamasıdır.
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)
Yönetimin Sosyolojisi: Çok Katmanlı Sistemler ve Ticari İşletmelerin Temel Gerçekliği - 3
Araçsallaştırılan yönetişimi dinamik kılan başlıca unsur eyleme yönelik olması ve eylem araştırmasında temellendirilmesidir. Söz konusu ey...
-
Günümüzün baskın toplumsal düzeni, doğudan batıya artık ne Auguste Comte’nin ‘eril ve pozitif (pozitivist) bilgi toplumunun”, ne de von Hay...
-
Terbiyenin yönlendirmediği eğitim-öğretim insan zihninde dengesiz düşüncelerin, hatta bundan hareketle bazı hususlarda dünya görüşlerinin d...
-
Terbiye güzel ahlakın inşası üzerinden edep ve erdemi tanımlar ve şekillendirir. Erdem kudret ihtiva eden çeşitli kalitelerin bileşkesidir....