23 Mayıs 2016 Pazartesi

Basiti Düşünmek

Yüzeyselliğin anlaşılmasının öncelikli değeri kişiye kolaylık sunmasıdır. Ancak, “şeylerin” katmanlı oluşu insan zihni için işlerin derinliğine işaret eder. Gazali’nin dediği gibi ‘şey’ cevizin kabuktan ibaret olmadığıdır. Bazı işlerin basitleştirilebilmesinin, sadeliğinin sağlanmasının ilk koşulu onlara eklemlenen ilintileri boş görmek, onlara aldırış etmemektir. Yoksa basit olan şeylerin aslında basit olmayışındaki gerçeklik bizatihi onların kendileriyle değil; onlarla ilgili alt katmanların, örneğin işlerin ve bunlara yaklaşımların ortaya çıkardığı karmaşık zorluklarla alakalıdır. Diğer bir bakış açısıyla basitlik bir şeyin benzer veya aynı karakter kaynaklı diğerleriyle kıyasından türer. Zira bir şeyin yeterince açıklığını ve anlaşılabilirliğini, hatta belirli bir seviyede kavranabilirliğini sağlayan ölçütlerden biri de kıyaslanabilirliktir. Burada sözünü ettiğimiz ‘basit’ nitelemesi, ‘yalın’ ile karıştırılmamalıdır. Yalın aklın daha karmaşık bir biçimde tasniflemesine, basit ise pratik ve kısa yola dayanır. Basitlikte kendine has bir samimiyet ve asgari kurallar vardır; buna karşın yalınlık standartları ve kodları taban edinir, üst yapıyı gerekli kılar ve bildiğimiz manada içtenlik gerektirmez. İnsanın başladığı işlerde önceliği basitleştirmeye vermesi bir avantajdır. Ama nihayetinde bu hal süreklilik arz etmemelidir; işler ister istemez yaratılışı gereği mükemmeli arayan için yalınlığa terfi eder. Eğer kişi bunun için donanımlı değilse yalınlığa ulaşamamak bir yana kargaşaya düşme ve basitliği de elden kaçırma riskiyle çevrelenmiştir. Basitlik-sadelik ve yalınlık arasındaki ilişki ağaç ile çalı misalindeki gibidir. Sağlıklı bir ağacın dalları keskinliğinin yanı sıra belirli bir nizamda yalındır da. Çalı topak şeklindedir; dalları ise karmaşıklığı nedeniyle belli dahi değildir; dallarını ayırmaya kimse zaman ayırmaz. Fikirleri ağaç misali insanlar yalındır. Zira hem ana akımları, hem de teferruat mesabesindeki yan akımları (t)üretirler. Mühim olan, dünyayı şekillendiren ana akımlardır; çünkü yan akımlara, ayrıntılara biçim verenler de onlar vasıtasıyla sağlanır. Ana akımlar natürü icabı şifreleseler de gerçekliği yansıtırlar. Teferruatların en belirgin özelliği sanallaştırma kabiliyetine haiz olmaları, gerçekliği eğip bükebilmeleridir. Bilhassa çağımızda ayrıntılar, hem ana akımları az ya da çok örtülü kılabilirler hem de bağlantıları geniş ağlar sayesinde sahteleştirebilirler. Gerek ilişkiler gerekse fikri transferler bu vesileyle manipüle edilebilir ve bahusus veriler, malumatlar unsur görünümlü aldatıcı suretler olabilirler. İbn Haldun’un vurguladığı gibi “tüm malumatlar yanlış” tır (Mukaddime). Ana akımların insana sağladığı önemli avantajlardan biri de ayrıntılar vasıtasıyla dünya görüşlerini yer değiştirebilir kılmasıdır (göçmen kuşlar gibi). Örneğin, sola dair ana akımlar sosyal devlet-adalet, eşitlik, özgürlük gibi olguları yan akımlar olarak ortaya çıkardığı gibi feminizm, hippilik, çevrecilik ve benzeri cereyanları da sahneye koymuştur.
Mevzu başta bahsettiğimiz yüzeysellik ise, çoğumuz için onun doğası basitin ve sadenin ki kadar şeffaf değildir. Çünkü gördüğümüz, dokunduğumuz, dinlediğimiz, okuduğumuz veya kanılarımız ya da düşüncelerimiz vs. gerçeklik yansıttıkları ve nicel olduklarından ötürü kendilerinden şeffaflık arz etmeleri otomatikman beklenmez ve kabulleri de kolayca husul eder. Basit ise sadelik sunar, cevheri hitapta ve bireye uyumunda saklıdır. Uyum ise güvenle alakalı olduğundan basit beynin rahatına uygun olsa da günümüz dünyasında tercih edilmesi zor olandır. Ağırlıklı olarak siyaset marifetiyle sosyal ve/veya sosyo-ekonomik bağlamda bilgiye ilişkin meydana getirdiğimiz keşmekeş öyle bir durum oluşturmuştur ki, işin basit yönden çözümlenmesi şüpheyle karşılanmaktadır. Bu da belirli bir düzeyde insan beyni açısından ağırlık yüklemeyen basitin es geçilmesine yol açar. Bu nedenle basitin aktarımı problemlidir, hele ki problem diyalektiğin zihinsel ‘sanatı’ süslenmiş ise. Burada alaysılı olan bilhassa yeni zamanlarda bilgi olarak ortaya konan pek çok şeyin malumat olması, ayrıca problem çözümünün aynı zamanda yeni bir problemin müsebbibi olduğunun yaygın olarak unutulmasıdır.
Basit ile yüzeysel arasındaki farkı şu örnekle ortaya koyabiliriz: Bankacı olmaya karar veren birinin alması gereken öğretinin sağlam ve başarılı bir matematik temeline dayandığını  düşünmek yüzeysellik, onun insan ilişkilerinde mutluluk oluşturan biri olmasının lüzumunu öncelemek ise basitliktir. Kişinin düşünme niteleğinin düzeyi ne olursa olsun, araştırmanın iletileneni akılcı-kritikçi bir duruşla karşılaması onu alması, anlaması, sindirmesi ve tekrar sunumu biçimlenmenin ve içeriğin kalitesini belirler. Bu durumla birlikte basitin fıtratı aşılmıştır ve bilginin vasfına göre; kavramanın, derin okuma ve düşünmenin, kapsamın, ansal işlev(ler)in kapasitesi doğrultusunda çıkarımların doğası da farklılaşmalara, çeşitliliğe yatkın olacaktır. Bire sıfır, bire bir veya bire bin veren başak misali.  
Ya sathîlik ya da derinliğin genişliği. Yüzeysellik aynı zamanda zihni sığlık olsa da bir veya daha fazla bakış açısı ne denli derinlik arz ederse etsin, onun birey tarafından nasıl alındığı ve ne derece anlaşıldığı sonucu belirleyicidir. Kişinin alt ve üst yapılanmasına bağlı donanımı, mental arka planı ve bunu geliştirmesi, tefekküre dair çalışkanlığı basitliğin derinliğini kavrama gücünü tayin eder. Bir şeyin, bir konunun veya işin köklerine inemediğimiz takdirde verilenin kabulünün kölesi olmaya müsait hale geliriz. Yeni zamanlarda sıklıkla dillendirilen algılama sözcüğünün bu denli devreye girmesinin önemli sebeplerinden biri de budur. Halbuki bir şeyi algılamak anlamaya nazaran yüzeyseldir, zira algıda duyular akla baskın gelir ve çeşitli yanılgılara yol açar.
Burada sözünü ettiğimiz derinlik ile kastedilen illa ki karmaşık düşünsel sistemlere ilişkin değildir, aksine karmaşık olan daha doğrusu o hale getirdiğimiz modellemelerin basitleştirilmesidir de. Örneğin, A.B.D.’nin en büyük yoğurt üreticilerinin başında gelen ve bir Türk’ün sahibi olduğu (Hamdi Ulukaya) Chobani şirketinin ulaştığı öncü konumun öyküsü incelendiğinde şirket politikasının işin başlangıcı aşamasında 11 maddeyi içeren bir manifestoya dayandığı ve bu maddelerin her birinin ihtiva ettiği eylemlerin belirlenen politikanın ürettiği stratejinin-stratejik adımların yansımaları olduğu görülecektir. Ulukaya’nın işletme manifestosunun bilhassa 1. ve 9. maddelerindeki belirtimi de burada bahsettiğimiz hususlara işaret etmesi açısından dikkat çekicidir: ”İlk işim pazarı anlamaya çalışmak oldu. Tek başıma gidip marketlerde insanların yoğurt alma davranışlarını inceledim… İşin çok karışık olduğuna hiçbir zaman inanmadım. Benim için basit düşünmek önemli. Ben organizasyona değil, ürüne odaklandım. Organizasyon sonra geldi.” (Capital Dergisi, 2014/4 sayısı, S. 95).

  

19 Nisan 2016 Salı

Çok Katmanlı Sistemlerin Çok Yönlülüğü ve Genleşebilen Yapısı - 2

Günümüzün baskın toplumsal düzeni, doğudan batıya artık ne Auguste Comte’nin ‘eril ve pozitif (pozitivist) bilgi toplumunun”, ne de von Hayek’in düşünce sınırlarını liberalizmin yeni bir türevine dayatan “neo-liberal özgür toplumunun”1 veya eşit-sınıfsız bir toplumun vizyonudur. Toplumsal dönüşüme dair yeni gösterim, günümüzde evirilmesi hala devam eden küresel toplumun çoğullaşan ve ince ayrımlar üreten çok katmanlı ve değişimler geçiren döngüsel niteliğini çözümleyerek yeni tarz yönetimlerin oluşturulmasına yöneliktir. Çok katmanlı döngüsel toplumda hali hazırda tezahür eden başat öğeler demokratik özgürlüklerin artan kargaşada gittikçe “düzenleyici devlet sevk, idare ve denetimi” altında güvenlik adına kısıtlanması, yurttaşların bireysel olarak kontrolü ve sosyolojik sarmalın “yapay sinir sistemleri” aracılığıyla yüksek uygulamalı ve elektronik kökenli ağ yönetimidir. İnsanlık tarihinin her döneminde bireyler, kabileler ve nihayet devletler açısından en önemli hayati unsurların başında gelen güvenlik hususu “11 Eylül”den sonra başta A.B.D. olmak üzere bütün devletler açısından imkânları doğrultusunda; G. Orwell’ın “Big Brother”ını* devreye sokmuş, hatta kontrol gerekliliği-zorunluluğu bazen –adeta- bir tür paranoyaya dönüşmüştür. Çok katmanlı sistemik analizler çerçevesinde bu denli güvenlik önlemlerinin nedenleri olarak öne sürülen çıkarsamalar çeşitlilik arz etmesinin yanı sıra, bireysel bakış açılarının ve dahi politik ekonominin önemli unsurlarından olan şirketleri de, dolayısıyla yönetime ilişkin teorilerin de şekillenmesinde önemli rol oynamaktadır. İçinde bulunduğumuz çağ dönemi bazı durumların tespitinden kaynaklı ve katmansal niteliğe haiz güvenliğe yönelik sebepleri de içeriğinde barındıran tedbirleri kapsamaktadır: 
                                           A. Güvenlik Probleminin Katmansal Yapısı

Yukarıdaki şekilde gösterilen çok katmanlı sistemik düzenleme, günümüzde bilimciliğin popülerleştirdiği post modern yorumlamada aşağıdaki grafiktekine benzer biçimde de yapılabilmektedir:2


                               
                                        B. Bilimciliğin Çoklu Nedensellik Yorumsaması
İki görsel arasındaki en önemli fark içerik değildir; tamamen olguların sistematiğine ve buna bağlı olarak yapılacak değerlendirmelere, çıkarımlara ve neticede bu bağlamda oluşturulacak kuramların bilimselliğine ilişkindir. Yoksa temelde grafiğin muhtevasında işaret edilen kavramlar da ÇKS’nin araştırma mantığına kesinlikle aykırı değildir. Aykırılık yöntem yaklaşımı, kavramsallaştırma, anlama-anlamlandırma ve açıklama potansiyeli noktasındadır.
ÇKS sunduğu analiz imkânının yanı sıra, anlamlandırma açısından da sentetik yaklaşımlara açıktır. Bu özelliğinden ötürü yukarıda belirttiğimiz örneklere uygun şekilde bilimin gerçek anlamda sınırları belirlenmiş biçimine de, bilimciliğe yatkın açıklamaları da kapsayabilir. Bu olanak genişliği bir yönüyle olumlu bir özellik arz etse de, diğer yandan pragmatist ve kötü niyetli getiri ve meşruiyet sağlama aracına da dönüştürülebilir. Aslında bilimcilik olgusu, modern manada Hegel’in Kant’ın “Saf Aklın Eleştirisi” adlı eseri üzerinden getirdiği kritikçi yaklaşımda detaylı şekilde bir nevi “bilimsele tapma” şeklinde işlenmiştir. Bize göre ise bilimcilik, araştırma programları ve genelleyici mantığının rasyonel anlamda belirlediği sınırlandırma prensibinin; yine bu meyanda –kaçınılmaz olarak- temellendirme-gerekçelendirme koşulunun doğurduğu sorunun epistemolojik biçemde değil de, bir tür keyfiyete dayalı izafileştirme çerçevesinde bir kenara konarak, rasyonaliteyi insanın düşünme potansiyelinin özgürlüğüne konan bir pranga olduğu iddiasıyla bertaraf edilmek suretiyle özgünlük savıyla oluşturulan post modern bilimsel-leştirme sürecidir.
Bilimciliğe veya diğer izafiyetçi yaklaşımlara rağmen ÇKS teorileri; özellikle politik, siyasi iktisadi, sosyolojik, psikolojik vd. yaklaşımlar-anlamalar oluşturmak marifetiyle dünyadaki olayları ve bireysel edimleri açıklayabilmemiz ve öncelikle çeşitli beşeri-sosyal nitelikli tasavvurlar geliştirmemize uygun ortamlar hazırlar: Oluşturulacak teorilerin mantıksal çerçevesi ve biçemi içerikleri yönü ile özgür alanları kapsayıcı olabilir. Seçim kişinin kendisine kalmıştır: Bilimsel ve/veya bilimcilik tandanslı. Bu çalışmanın belirleyici mantıksal çerçevesi; ÇKS’nin kaynakları, kuramsal disiplinleri ve açıklayıcı özellikleri doğrultusunda genelde yönetim olgusunun analizi temel alınarak mikro düzeyde bunun yeni yüzyılda karmaşıklaşan olay-eylem ağlarının küreselleşmeden yerele olmak üzere yönetişim teorilerinin ve özelde işletmelerde yönetişimin çeşitli yansıtımlarının (işletmesel yönetişim kestirimleri) muhtevasını anlamlandırmayı ve bu bağlamda şirketler için daha şeffaf, açık ve demokratik-katılımcı ve çoğulcu yönetim tarzlarının model tabanlı önermelerini sağlamayı amaçlar. ÇKS’nin özel bir alana-temaya uygulanmasında aşağıda gösterilen (iki veya daha çok katmanlı) türden yöntemsel bir sistematik izlenmektedir:
1 Comte’nin bir yanda “değiştirilemez doğa kanunları” çerçevesinde değerlendirdiği pozitivist bilimsel bakış açısı, diğer yanda “bilimlerin bilimi” olarak yücelttiği sosyolojinin normları doğrultusunda idealize ettiği “çok renkli-mistik toplum (Fra. esprit d’ensemble)” imgesi pozitivist düşünceyi çelişkili kılmaktadır. Diğer yandan Comte, insandaki egoist yaklaşımın liberalizm gibi bir olguyla birlikte dünyayı vahşete sürükleyeceği -kendi nitelemesine göre- şeklindeki metafiziksel döneme ait şüphenin, insandaki “fedakârlık” erdemiyle aşılacağını savunmuştur.  Von Hayek’in ısrarla vurguladığı özgür toplum için vazgeçilemez iki koşul çoğulculuk ve ekonomik sübjektivizmdir. Her ne kadar bunlar neoliberal çizgiye uygun ilkeler olsa da, von Hayek kendisinin “neo-liberalizmin babası” olarak adlandırılmasını reddetmiştir.  
*Orwell “1984” adlı romanı ve bu romanda yarattığı Big Brother (Büyük Birader) kavramı ile tanınır. Kitapta geçen “Büyük Birader seni gözlüyor” tümcesi, insanların gelecekte totaliter idarelerce kontrol altında tutularak sürekli baskı altında kalacaklarına dair projeksiyonlar içermektedir. (Orijinal adı: Nineteen Eighty-Four, Yay. Yılı: 1949)
2 Kaynak: https://www.linkedin.com/company/2984502?trk=hp-feed-company-name (3S İnsan Kaynakları Eğitim ve Yönetim Danışmanlığı) [Erişim: 24.07.2015] 

18 Nisan 2016 Pazartesi

Çok Katmanlı Sistemlerin Çok Yönlülüğü ve Genleşebilen Yapısı - 1

Çok katmanlı sistemlerin (ÇKS) teorik ağı, doğa bilimlerinden sosyal-beşeri bilimlere ve bunların kapsadığı alan disiplinlerine değin çok geniş bir kapsama haiz olmakla beraber, aynı zamanda bu kapsamanın yayılım yansımaları da çok çeşitli ve daha da belirgini çok yönlüdür. Ayrıca ÇKS kişinin araştırma yapacağı disipliner konular ile alakalı olarak da genleşebilen bir yapıya haizdir. Ancak, ÇKS’nin yapısındaki çok yönlülük ve genleşme özelliklerinin, literatürde geçerli pratiğini incelediğimizde karşımıza ya biyoloji veya BT sistemleri ya da politik ekonomi ve sosyoloji sahalarındaki bazı baskın uygulamaların çıktığını müşahede etmekteyiz. Fen veya temel bilimlerindeki kalıplar alanın karakterine uygun olmakla beraber, sosyal-beşeri alanlarda tecrübe ettiğimiz yaygın örneklemlerin doğadakine nazaran birbirine göre farklılıklar içeren, ama istenirse daraltılabilen bir çerçeve arz ettikleri kanaatindeyim. Örneğin, politik ve sosyo-ekonomik bağlamda ÇKS’e ilişkin baskın tema AB veya bazı diğer uluslararası kuruluşların yapılanmasına, eğitim-öğretim alanına dair olmaktadır. ÇKS’nin kapsama alanı içinde bu konular önemlidir, ama ana tematiği sınırlı kılmaktadırlar ve fazlaca analojiye neden olabilmektedirler. Söz konusu sınırlamanın arka planında belirli bir disiplini sağlamanın yanı sıra, konjonktürel anlamda hangi uygulamaların daha pragmatik olduğu hususunda seçici davranış da yatmaktadır.
Temel olarak ÇKS’nin önemli bir niteliği dönüşüme yatkın, geniş yayılımlı, uyumlanabilen ve bağımlılığı düşük değerler dizini üretebilen bir altyapı sunmasıdır. Örneğin bir teori kümelenmesi içinde yer alan önermelerin her biri için ayrı ayrı modellerin oluşturulmasına olanak sağladığı gibi, herhangi bir kavramı boyutsal manada dallandırılabilmesi de mümkün olabilmektedir. Süreçsel nitelikli konularda belirleyici faktörler dahi özgün bir biçimde katmansal modellerle açıklanabilir bir kimlik kazanabilir. Ne var ki, bu imkânların yanı sıra yine bunlardan çıkarsanacak yorumlamaların anlama boyutunda eksikliklere sebebiyet verebilme riskleri de bir hayli fazladır. Diğer bir risk ise teorik olarak yönetim modellerine ilişkin olarak ayrım yapılmaksızın ÇKS’nin her türden yönetsel yaklaşıma meşruiyet kazandırabilme esnekliğidir. Bu durumda karşı tezlerin ortaya konulmasında da başvurulan ilk yöntem yine ÇKS’nin içerdiği sistematik ile sağlanacaktır. Bir paradigmanın bu denli esnek ve kapsayıcı olmasının önemli bir hususiyeti de onun üzerinden çok sayıda çeşitli yararcı teorilerin üretilmesine yol açmasıdır ki, bu durum toplumlar için getirilerin ve götürülerin rasyonel hesaplanabilir olmasını zorunlu kılmaktadır. Örneğin, ÇKS demokratikleşme yönünde farklı modelleme imkânları sağladığı gibi, otokratik-diktatoryal rejimler açısından da aynı olanağı sunabilmektedir. Aynı zamanda ÇKS sunduğu modeller üzerinde çoklu yorumların yapılabileceği ve revizyona açık desenlere de haizdir.
ÇKS’nin söz konusu çok yönlü ve genleşebilir yapısı devletlerden en alt elementar kompartımanlara değin her türden kümenin yönetim stillerini de şekillendirme kabiliyetini barındırır. Bu bağlamda güncel hale gelen durum, teorik olarak yönetime ilişkin ortaya konan sistematiğin bir yanıyla ÇKS çerçevesinde şekillendiği hususuna dair sorgulama, diğer yandan bu meyanda yapılan çıkarım uygun ise; çok katmanlı yönetim biçem(ler)inin ilgilileri açısından açık bir sistematiğe haiz olup olmadığının incelenmesi ve değerlendirilmesi gereğidir. Aynı çerçevede sistemin problemlere yönelik olarak çok katmanlı araştırma programına uyumlu olup olmadığı konusu da önemlidir. Çünkü yönetim olgusunun belki de en mühim özelliklerinin başında “karar alma” gerçekliği yer alır ve alınan kararların yaratacağı çok yönlü çeşitli sorunlar ve riskler zincirinin çözümlenmesine ilişkin önleyici ve ÇKS mantığına uygun tertibatların varlığı mutlaka titizlikle önceden sorgulanmalıdır. Burada ÇKS’nin mantığı ile kastedilen problemlerin mutlak surette birbirine bağlı katmanlar ve bunların süreçlerini muhteviyata dönüştürme kabiliyetini kapsaması; ayrıca yönetimin rasyonalitesini de katmansal bir yapıda oluşturabilmesidir. Mesela aşağıdaki (tipik) şekilde demokratikleşme süreçlerinin yanında erişilen demokrasinin (demokratik düzeyin) konsolidasyonuna dair çok katmanlı yapısal modele dair bir örnekleme gösterilmektedir:

Yukarıda gösterilen çok katmanlı sistemik şema sadece daha üst katmansal sistemlerin bir parçası olarak durum tespitini yansıtmakta ve kritikçi yaklaşımlara tabi tutularak kendi içinde açılımlara muhtaçtır. Mesela medyanın önemli bir faktör bağlamında kendi katmanları ve ilgili ülkenin en azından yakın tarihine ilişkin tüm “kapalı odalarının” açılarak aşikâr kılınması ve “tarihsel yüzleşmenin (hesaplaşma)” yapılması zorunludur. Ayrıca, aynı katmansal sistemin çok daha farklı şekillerde de yansıtılması mümkündür.
Görüleceği üzere, ÇKS nevi şahsına münhasır çeşitlilik, çok yönlülük ve geniş düzlemlerde genleşebilen elâstikî paradigmal yapılanmaları ihtiva etmektedir. Belki de bu özelliklerinden ötürü ÇKS, literatürde karmaşık ve sarmal bir kümelenme olarak eleştirilmektedir. Bu eleştiriler bazı akademik çalışmalar açısından bir noktaya kadar haklı görülebilir. Ancak, ÇKS’nin ne amaçla, nasıl kullanılacağı yeterince açıksa, karmaşık gibi görünen ama dikkatlice incelendiğinde net içerikler barındırdığı kanısındayım. Ayrıca, sistemin ne şekilde oluşturulduğu da; yani basit mi karışık mı olduğu da, kullanılan yöntemlerin tercihine bağlıdır.
Bilindiği üzere, ÇKS sistem teorisinden geçirdiği dönüşüm ile oldukça başkalaşan, ama ilintili altyapısal sistemik temellendirmeler zinciri üretebilen kuramsal bir yaklaşımdır. Bilhassa politik, ekonomik ve sosyal alanlara dair toplumsal ve aynı zamanda bireysel bağlamda açıklamalar getirebilen yönüyle özgün bir paradigmadır. Görüşüme göre; bağımsız, ön-yargısız bir bakış açısı çerçevesinde, faydacı ve fırsatçı bir zihniyetle yaklaşılmadığı takdirde ÇKS, Marx'ın ayrı ve yabancılaşmış felsefe, politik ekonomi ve tarih (sınıf mücadelesi) alanlarını olumsuzlamasıyla oluşan dinamik senteze karşı bir alternatif de olabilme kapasitesine sahiptir. Bu özellik baskın ideolojik anlayışlardan bir tür soyutlanabilme ve ileri seviyede intersübjektif bir duruş-tutum elde edebilme olanakları da sunabilir ki, bunu “insancıl, çıkarsız ve açık topluma yatkın bir yaklaşım” olarak nitelendiriyorum. Bu olanağın yanı sıra, sınıflara dayandırılmış dogmatik yaklaşımların yerini politik iktisat ve sosyal alanda özgür, kritikçi-eleştiriye açık ve analize dayalı genleşme vasıtasıyla daha ayrıntılı, araştırma mantığına müstenit programların da önü açılabilir. Böylelikle özneler arası yorum ve anlamlandırmaların önündeki kristalize engeller de bertaraf edilmiş olacaktır. Örneğin, merkezi anlamda politik iktisadın eleştirisi yayılımına dayalı detaylı düzeylerden, çekirdeğinde insanlığın tarihsel gelişimine binaen oluşturulan “zaman-dönem, mekân ve durumlar” okuması yaparak bir nevi “sosyo-evrimsel” öndeyilerin çıkarsanmasını “mümkün kılma” iddiasındaki marksist felsefenin insanı taşıdığı tarihsici kâhinlik sahası, öncelikle komünlerin ağırlığına dayandırılan komünal yaşamın idare tarzı komünizmin aşamalı şekilde daha yumuşak formları olan sosyalizm ve nihayetinde sosyal demokrasiye dönüştürülerek insanlığın refah ve mutluluğuna dayandırılan nispeten dengeli bir siyasi ve ekonomik yaşamın yolunu imara çalışan düşünce, toplumu sınıfsal bir tümsel olgu yerine çok fazla sayıda ve çeşitlilik arz eden katmanlardan oluşan ayrıntılı kümeleşmeler grubu olarak değerlendiren ve buna göre idare ve sevk formları üreten ÇKS paradigmasından neşet etmiştir. Aynı şekilde bir yandan anglo sakson ve amerikan etki alanında 1980’lerin başında* uygulamasına geçilen neoliberal-finans kapitale dayandırılan iktisat politikaları, diğer yandan bu modellerin temellendirildiği küresel politika önce doğu blokunun çöküşüne zemin hazırlamış ve bunu müteakip paranın serbest dolaşımının önündeki engeller kaldırılarak paranın ve değerli metallerin bizzat sanal sistemlerde alım-satıma açılması,** teknolojik devasa yatırımlar üzerinden geliştirilen siber sistemler ve önemli bir mekanizma olarak bunlara dayalı bankacılık işlemleri, ekonomik araçların çeşitli manipülasyonlar ve spekülasyonlar vasıtasıyla karmaşıklaştırılan, denetlenebilirliği zayıflatan iktisadi sistemleri yüksek kazanç aygıtları haline getirmesi ve nihayetinde bahusus gelişmekte olan ülkelerin bir üst eklem (orta-üst) katmanına dönüşen (Türkiye, Brezilya bazı eski doğu bloku ülkeleri vb.) ve yapay anlamda “gelişmiş kategorisine çıkarılan” ülkelerde (Yunanistan, Portekiz, hatta İspanya gibi) yapılandırılan faize dayalı (modern tefecilik) servet birikimi yaratmaları ve bunu sıcak para girişleriyle desteklemeleri vs. aksiyonlarda ÇKS’in yönetici güçleri sayesinde (Popper’in deyişiyle totaliterliğin bir biçimi olarak “menajerliğin çağı”)1 mümkün olmaktadır. Bu güçler mülkiyet ve sermaye sahiplerinin (büyük zenginlerin) karmaşıklaşan ve irileşen işletmelerinde “gölge uzantı” olarak yetki(e)lendirdiği ‘elit yöneticilerin’ oluşturduğu katmanlardır. En etkin dönemlerini 1980-2006 yılları arasında gerçekleştiren bu gruplar, sanal kapital oluşturmaları ve ona kattıkları somut servet çeşitleri ile son derece tesirli olmuşlardır. Öyle ki, kendileri de edindikleri menkul ve gayrimenkuller aracılığıyla belirli seviyelerde güç devşirmişlerdir. Bunun yanı sıra özellikle BT alanında küçük girişimciler olarak gelişim ve bunu takiben ekonomik büyüme sağlayan “indigo/kristal çocuklar” da yeni zamanların iş adamı rolünün belirleyicileri olmuşlardır (S. Jobs ve B. Gates gibilerin takipçileri olan yeni nesil yatırımcılar Zuckerberg-Facebook, Jack Ma-Alibaba, L. Page ve S. Brin-Google, E. Williams ve N. Glass-Twitter vd.). Eski doğu blokunda ise (özellikle Rusya’da) komünist dönemin zenginleşen bürokratlarının ve bağlantılarının bir kısmı çöküşten sonra “denetimsiz oligarklar” olarak sisteme dâhil olmuşlardır. Yenidünya düzeni; paranın metalaştırılması, piyasanın BT sayesinde sunileştirilmesi, ince teknolojik ürünlerin her alanda çekiciliği ve hızı, medyanın 4. kuvvet olarak çok etkin bir algılatma aracına dönüştürülmesi ve tam anlamıyla kitleselleşmesi vasıtasıyla dünyayı kaotik neoliberal stillerin aksiyon sahasına çevirmiştir. Bu da yetmemiş; merkezinde hızla büyüyen ve gelişen bilgiye endeksli teknolojilerin klasik kapitalizmin “eskiyen endüstrisini” ve sermaye yapısını zorlamasıyla, kitle medyasının da artan ve çarpıtıcı olabilen karmaşık ağ yönetimlerinin etkisiyle çok hızla dolaşıma giren kütlesel enformasyon, yeni düzenin karşısında olanları –ister bireyler isterse ülkeler olsun- malul bırakma yönünde internet marifetiyle onun yeni bir iletişim yöntemi olan siber ve yarattığı ortam olan sanallaşma ile oldukça başarılı olmaktadır.

*A.B.D.’de R. Reagan ve İngiltere’de M. H. Thatcher’in uygulamaya koydukları politik ekonomi temel olarak “paranın ticaretine” dayalı finans kapitalizmdir. Ülkemizde ise bu politika “24.01.1980 kararları” olarak T. Özal’ın iktidara gelmesiyle tam anlamıyla yürürlüğe konmuştur.
**Para ve değerli metallerin metalaştırılması süreci böylelikle tamamlanmıştır.
1 K. R. Popper, Gesammelte Werke. Band 5: Die offene Gesellschaft und ihre Feinde. Band I, M. Siebeck Verl., 2003, s. 13


4 Nisan 2016 Pazartesi

Çok Katmanlı Sistemler: AB Örneği ve İşletmenin Rasyonalitesi

Çok Katmanlı/Boyutlu Sistemler (ÇKS) kavramı 1960’larda Sistem Teorisinden kaynak alan ve öncelikle siyasette, diğer yandan teknik sistemlerin analizinde uygulama sahası bulmuştur.1 Batıda yaygın olarak felsefe ve sosyal-beşeri bilimlerin disiplinlerinde, özellikle siyasal bilimlerde kullanılmaktadır. Çok katmanlı sistemler (Alm. Mehrebenensysteme, İng. multi-level-systems) çeşitli yatay ve dikey karar alma yapılarının karmaşık ilişkisel-birbirine geçişli değerler dizinini tanımlamakla beraber, yönetim bilimi çerçevesinde devlet ve aygıtlarının, toplum, grup ve bireyler arası yapılanmaların da incelenmesinde ve değerlendirilmesinde çok yönlü bakış açıları sunma kapasitesine sahiptir. Örneğin, çok katmanlı sistemler olgusu, 21. Yy. itibarıyla küreselleşmenin olgunlaşma evresine girmeye başladığı son 15 yılda oluşan kürevi gelişmelerin, bunun bir sonucu olarak -paradoksal görünse de- “kü-yerel-leşme”2 olgusunun ve bu her iki aktivasyon alanlarının bileşkesi olarak adlandırdığım “çıkarsanmış dünya görüşü” üzerinden kapsayıcı anlamda genele şamil olarak politik ve politik-ekonomi ile bununla bağlantılı olarak özelde ve geniş manada yönetime, sevk ve idare konularının temellendirilmesinde asli rolü oynamaktadır. ÇKS birincil bağlamda devlet organizasyonunun klasik biçimlerinde kök salan yetki sınırlarının ve bu düzlemde oluşan bütünsele ilişkin hiyerarşik yapılanmaların yeni küresel kökenli ve bireyin geniş bir hareket, aksiyon alanı kazandığı düzlemlerde daha fazla sürdürülebilir olamayacağı, ikincil olarak ilk tespitten hareketle yönetim tarzının ve sistemlerinin de bu meyanda klasik anlayışlar üzerinden devam edemeyeceği tezlerinin öne sürülmesine vesile olmuştur.
Çok katmanlı sistemlerin betimlenmesine pratiklik sağlayan “Çok Katmanlılık Analizi” –ki “Hiyerarşik Doğrusal Modelleme” olarak da adlandırılır-, hiyerarşik olarak yapılandırılmış ya da gruplandırılmış verilerin (İng. nested data), çok değişkenli sayımsal/istatistiksel analizinde, bilhassa deneysel/ampirik sosyal araştırmalar sahasında kullanım için elverişlidir. Rastgele Katsayısı Modeli, Rastgele Regresyon Modeli, Rastgele Etkiler Modeli, Karma Model ve Varyans Bileşeni Modeli gibi kavramlar da çok katmanlı sistemler ile alakalıdır.3
Gerek sosyal gerekse doğa bilimlerinde birçok verinin aşama sıralı/hiyerarşik olarak yapılandığı üzerinde görüş birliği vardır.4 Bunlar gruplara veya kümelere göre eklemlenerek düzenlenebilirler. Mesela, çocuklar ailelere, vatandaşlar ikametgâhlarına, hastalar kliniklerine gibi. Ayrıca, sosyal bilimlerde yapılan uygulamalı araştırmalarda belirli gruplar belirli ortamlar (örn. çok merkezli bir çalışmada öğrenciler öğretim merkezlerine) odak alınmak suretiyle aşamalı olarak sınıflandırılabilirler. Bu meyanda bir kişi bir gruba atanmış olarak üye vasfına haiz ise, birey ile grup arasında karşılıklı bir etkileşim süreci söz konusudur. Bundan dolayı, gruplandırmadan kaynak alan etkileşimlerin ihmal edilmesi ampirik çıkarımların yanlış yorumlanmasına neden olacaktır.
Çok katmanlı sistemlere örnek olması ve bir fikir vermesi açısından organizasyonel öğrenmeye ilişkin, dikey-yatay ve diyagonal hiyerarşi basit düşünmek yararlı olacaktır. Siyaset bilimi alanından örnekleyecek olursak, çok katmalı sistemleri az ya da çok şekillendirilmiş politik entegrasyon vasıtasıyla karakterize edebiliriz. Mesela, ABD’nin politik sistemi, Avrupa Birliği’ndeki sisteme ve Almanya’nın federalist sistemine nazaran nispeten daha düşük seviyede siyasi uyumlanma ile biçimlendirilmiştir. Toplumsal alt sistemler de, örneğin eğitim sistemi vb., “Çok Katmanlı Sistemler” olarak analiz edilebilirler.
ÇKS’nin en uygun kavramsal açılımı üzerine vereceğimiz örnek, Avrupa Birliği’nin siyasi yapısı ile gösterilebilir. Çünkü tarihsel süreçte sürekli büyüyerek genleşen komplike ve çok fazla sayıda anlaşma ve fasıllara dayalı çalışmalarla inşa edilmiş organizasyonel yapılanması ile Avrupa Entegrasyonunun dinamik gelişiminin yanı sıra, her şeyden önce farklı siyasal boyutlarının kompleks ilişkiler ağı belki de en iyi ve olgun misal olarak yansıtılmaktadır.
Avrupa ile ilgili kararlar AB’nin ya ulusüstü kurumlarında ya da ulusal boyutta (bölgesel ve yerel) alınmakta ve idari olarak uygulamaya konulmaktadır. AB’nin sistemi hâlihazırda herhangi bir diğer siyasal sistemle karşılaştırılamayacak özellik arz eder; bundan ötürü kendine özgü (Lat. sui generis) bir karaktere haizdir diyebiliriz. AB’yi her durumda federalist bir sistemden ayrı tutabiliriz. Bu bağlamda çok katmanlı sistemlerin, siyasal yönden yargı erkinin kamusal özelliğine dayandırılmak suretiyle niteliksel olarak ayırt edilmesi gerekli değildir. Georg Jellinek’in „Üç Unsur Öğretisi“nde (Alm. Drei-Elemente-Lehre) olduğu gibi devlet kavramı vatan toprağı, halk ve devlet erki olarak tanımlanabilir.5 Bu sebeple ve yapısal sınırlandırma kapsamında, AB egemen ve bağımsız bir devlet olarak algılanmamalı; tek başına kapsamlı ve ilkesel tabanda sınırsız bir hükümran güç kullanmaya muktedir bir sistem olarak görülmemelidir. Buna göre, AB ile ilgili olarak siyasal ve sosyolojik altyapıya sahip olmayan bazı çevrelerce dillendirilen federal devletler tiplendirmesi doğru ve yerinde olmayacaktır; buna dair Alman hukuk bilimindeki “bileşik-bağımsız devletler” nitelemesi AB hakkında daha isabetli bir yapıya işaret eder.
Yukarıda bahsettiğimiz AB örneklemesi doğrultusunda, çok katmanlı sistemler rasyonalitesinde en az hiyerarşik düzenlenmiş ikili ilişkilerin olması gerekmektedir. Bu koşul sadece siyaset sahasında değil, daha pek çok örgütsel sistem olarak addedilen alanlar dahlinde de geçerlidir. AB’de ulusüstü organ olarak Avrupalı tabakanın yanı sıra ulusal katman, bölgesel boyut ve uluslararası aktörler bulunmaktadır. Katmanlar arası karşılıklı etkileşim yukarı aşağı, alt-üst şeklinde seyreder. Kararların oluşumunda bölgesel ve ulusal katmanlar etkin olduğu gibi, bu kararların geriye dönük tepkisi de bu iki katmanı etkiler.
ÇKS ile ilgili olarak burada AB örneğinin verilmesi, sistemin kendisini ve sistemle bağlantılı olan yönetişimi en iyi tanımlayan açıklamalardan biri olması ile AB’nin ilk uluslararası post modern kompakt yapılandırılmış düzenleme ve dünyadaki pek çok ülkenin birlik arayışları dışında, aslında şirketler için de esinlendirici rol-model sağlamasıdır (Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği, And Ülkeleri Grubu, D-8 vs.). AB’yi çok katmanlı sistemlerin bir tür desenlemesi olarak nitelendirirsek, bu bir abartma olmayacaktır.
Çok katmanlı sistemlerin anlaşılmasında kolaylık sağlayan “Çok Katmanlılık Analizi”nin yanı sıra, olgunun açılımı için “Çok Katmanlı Yaklaşım”ın (ÇKY) bir modellemesi olan “İnsan-Teknik-Organizasyon” (İTO) konseptini de temel-çıkış sahası olarak gösterebiliriz. İTO konsepti, bir sosyoteknik analiz, değerlendirme ve tasarım terkibidir. İnsan, teknik ve organizasyon karşılıklı bağımlılık içinde yerine getirilmesi gerekli bir işin- görevin-edimin (İş/Çalışma Görevi, Alm. Arbeitsaufgabe) gerçekleştirilmesi amacıyla birlikte hareket ederler. İşletme yönetiminde herhangi bir görev, bir yandan sosyal olanı teknik alt sistem ile diğer taraftan insanın organizasyonel yapılarla olan ilişkisini birbirlerine bağlantılar.6 Buna göre, bir işletmede yeni tekniklerin kullanımı, ancak beşeri ve teknik kaynakların çevre koşulları, beklentiler ve deneyimler göz önüne alındığı takdirde başarılı ve etkili olabileceğidir. ÇKY’de merkezde olan kavram “İş/Çalışma Görevi”dir;7 işletmesel açıdan çalışmanın mantığı onu belirleyen görevin bütünüyle alakalıdır ve bu ilişki fark edilmediği takdirde bilhassa imalata yönelik işin en önemli niteliği atlanmış olacak ve bu durum hem çalışanın/insanın, hem kullanılan tekniğin hem de bütünüyle organizasyonun aktif geçişkenliğini ve aynı zamanda işletmesel yönetimin anlamını yitirmesine neden olacaktır. Bundan dolayı işletmelerde bu hususun katmansallığının ve karşılıklı etkileşiminin iyi ve yaygın biçimde kavranması ve tüm bağlamın anasırının neticede insan olduğunun unutulmaması gerekmektedir.
Aşağıdaki modellemeden de anlaşılacağı üzere, kesişme alanları ve bunların ortak kesişim kısmı merkezi iş davranışlarına yönelik problemlerin ve imkânların belirlenmesi açısından bir çerçeve sunar. Bu meyanda kesişimleri şu şekilde tanımlayabiliriz:
• İnsan ve Teknik: İnsan – Makine – Etkileşim,
• İnsan ve Organizasyon: Rol(ler),
• Teknik ve Organizasyon: Sosyoteknik Sistem
Sistem kuramı altında bir sistem yaklaşımı olarak yer alan Çok Katmanlı Sistemlerin zaman içerisinde neredeyse tüm bilim dallarında pek çok teorinin ve modelin oluşturulup yapılandırılmasında etkin bir esinlendirici ve dizgesel nazariye olduğunu söylemek abartılı olmayacaktır. Aynı şekilde, ÇKS’in bu çalışmanın odağında yer alan ve geniş bir alanda uygulanma olanağı bulan yönetişim kökenli teoriler ile praktikalara zemin oluşturduğunu ve inşa-yapılandırma yöntemleri sunduğu da inkâr edilemez. Özellikle şirketlerin ve dolayısıyla işletmelerin gerek organizasyonel gerekse çalışma-işleyiş ve süreçsel gelişimlerine yaptığı katkılarda da, ÇKS’in işletmesel olguların her türden yaşamsal kompartımanlarındaki düzenleyici ve üretici fonksiyonlarında başat bir önceliğe sahip olduğu ve önem arz ettiği ortadadır.
1 http://de.wikipedia.org/wiki/Mehrebenensystem [Erişim: 24.04.2015]
2 Dünyadaki değişim trendini gözlemlediğimizde globalleşme (İng. globalization) ile birlikte dikkati çeken bir diğer olgunun yerelleşme (Localization) olduğu görülmektedir. Globalleşme ve Yerelleşme kelimelerinin birleştirilmesiyle oluşturulmuş “Küyerelleşme” veya “Glokalleşme” (İng. Glocalization) kavramı son zamanlarda yaygın olarak benimsenen ve kullanılan kavramlardan birisidir. Ülkemizde 1995 yılında “Küyerel Düşünce Grubu” adı altında kurulan ve internet ortamında “Küyerel Düşünce Platformu” titriyle “www.kuyerel.org” isminde bir web sayfası bulunan, ağırlıklı olarak sol tandanslı aydınların yazılarının yer aldığı sivil bir girişim grubu mevcuttur.
3 F. Keller, Analyse von Längsschnittdaten: Auswertungsmöglichkeiten mit hierarchischen linearen Modellen. Zeitschrift für Klinische Psychologie und Psychotherapie, 32 (1), 2003, s. 51-61.
4 http://de.wikipedia.org/wiki/Mehrebenenanalyse [Erişim: 24.04.2015]
5 W. Maier, Staats- und Verfassungsrecht, Grüne Reihe, Erich Fleischer Verlag C. H. Beck, Achim, 2001, s.29.
6 E. Ulich, Arbeitspsychologie, Schäffer-Poeschel Verl., 7. Aufl., Stutgart, 2011, s. 201-207
7 E. Ulich, a.g.e. s.208

28 Mart 2016 Pazartesi

Çok Katmanlı Sistemler (ÇKS): Kuramsal Altyapı-2

Doğuda sistem düşüncesi matematik, tıp, astronomi, felsefe, sosyoloji (özellikle İbn-i Haldun’la; -ki görüşümce sosyolojinin kurucusudur- bugün dahi ünlü eseri Kitâbu'l-İber’in giriş bölümü olan Mukaddime zengin bir öğrenme kaynağıdır) ve pek çok ilim dalında önemli bir rol oynamış, siyaset alanında da sistem kuramının belki de ilk kompakt öğretisi olan ve Osmanlı İmparatorluğu’nun temel siyasi düzenini oluşturan "Nazariyet-ül Nizam" tamlaması ile üst kavramını şekillendirmiştir. Siyasette Büyük Selçuklu Devleti'nin veziri ve Siyâsetnâme adlı eserin müellifi olan ve Nizam al-mülk lakabıyla bilinen Ebu Ali Kıvamuddin Hasan bin Ali, dünya tarihinin en etkili devlet yönetimlerinden ve toplum düzenlerinden birini inşa etmiş ve yapılandırmıştır. Burada derinliğine inemeyeceğimiz için şunu belirtmekle yetinelim: Nizam al-mülk’ün kurduğu siyasi düzen Osmanlı’yı da aşarak günümüz Türkiye’sinin dahi siyasi yapılanmasında kurumsal uzantıları bulunan bir sistematiğe haizdir. Sistem teorisi Müslüman âlimler tarafından genel anlamda nazariyat olarak adlandırılsa da genel bir yöntem, bir bakış açısı ve bir değerlendirme yöntemi olarak da kullanılmıştır ki, günümüzde batıda da fen bilimlerinin yanı sıra eğitim, psikoloji, sosyoloji, siyaset, ekonomi gibi sosyal bilimlerin dallarında da ağırlıkla yöntem bilimsel olarak uygulama imkânı sağlamaktadır.

Epistemolojik açıdan sistem, belirli parçalardan (alt birimlerden) oluşan, bu parçalar arasında belirli ilişkiler olan, bunların aynı zamanda dış çevre ile ilişkili olduğu, bir amaca veya sonuca ulaşmak üzere fiziksel veya kavramsal, birden çok bileşenin oluşturduğu bir bütündür. Diğer yandan aynı zamanda birbirleriyle ilişkili küçük parçalardan oluşan, fakat kendisi de daha büyük bir sistemin parçası olarak işlevde bulunan kombine ve bütünsel bir birleşimdir. Sistem yaklaşımında, onun içerisindeki bileşenler dinamik olarak birbirleriyle ilişkili veya bağımlıdırlar. Dışında kalan öğeler, onun -duruma göre- kapsamına dâhil olabilen çevresinioluşturmaktadır. Sistemde düzenli ve uyumlu bir işleyişin olduğu varsayımı önemli bir yer tutar. Epistemolojik anlamda bu durum evrendeki düzenli işleyişin doğal bir sonucudur. Düzenli ve uyumlu işleyişteki bir aksaklık veya uyumsuzluk soruna veya sorunlara yol açar ki, bunların büyümesi bunalımlar, krizler olarak zuhur eder.

Örgütsel açıdan bakılacak olursa; Sistem Yaklaşımı yönetsel birimlerin birbirleri ile olan ilişkilerini ve bu ilişkilerin niteliklerini incelemeyi, belirli bir birimdeki gelişmelerin diğer birimler üzerindeki etkilerini araştırmayı; kısacası yönetimin olaylarını başka olaylarla ve dış çevre şartları ile ilişkili olarak değerlendirmeyi bir metot olarak benimser. Bu metodoloji doğrultusunda, saptanan her olayı belirli bir çerçeve içinde, başka olaylarla ilişkili olarak incelemenin, olayları anlama, tahmin etme ve kontrol etme açılarından daha etkili olduğu öngörülerek “bütüncü(l)” görüşün yönetim konularına uygulanması ile “Yönetimde Sistem Yaklaşımı” çıkarsanabilir. Bu yaklaşımın, iş hayatında bahusus belirli aşama-süreç niteliksel işlerin sistematik tasvir-açıklanması ve bunun basit dokümantasyonu (izlekler) vasıtasıyla devredilmesi-delege edilmesi ile geniş anlamda organizasyonun öğrenmesi açısından pratik kullanım olanakları sağladığı görüşündeyim. Sistem anlayışı bağlamında -çalışma hayatım içinde bizzat uyguladığım- bu türden ilişkili-birleşik dizinli işlerin icrası yönünde kullanım fırsatları yaratan söz konusu usulü “Babil Örneklemi” olarak adlandırmaktayım.1 

Klasik yönetim anlayışları örgüte önem veren bir bakış açısına sahiptir. Bu açıdan bütünsel olarak bakıldığında çıkış noktasındaki Sistem Yaklaşımı ile klasik yaklaşımlar arasında örgüte verilen önem noktasında bir çelişki görülmez. Çünkü örgütün kendisi sistemin üst yapıdaki asli çekirdeğini oluşturmaktadır. Fakat burada bir üst sistem olarak çevrenin dikkate alınması gerekliliği bulunurken, klasik teorilerde çevre konusuna yeterince önem verilmemiştir. Yine insanı hemen hiç dikkate almayan klasik yaklaşımların aksine, neoklasik Sistem Yaklaşımı hem birey olarak hem de gruplar halinde insanı dikkate almayı zorunlu kılar. Örneğin biçimsel olmayan gruplar, sendikal örgütlerin kurum içi yapılanmaları, çalışma takımları, yönetim birimlerindeki ve alt bölümlerinde çalışanların hem mekân hem de statü olarak konumlanmaları sistem açısından önem arz eder. Çünkü bunların hepsi sistem içindeki alt sistemler veya birimlerdir. Söz konusu neoklasik teorilerde insan merkezli bir yaklaşım baskın iken, örgüt düşük düzeyde dikkate alınmıştır. Bu nedenle bunlar, bizce zatında ve kavramın kapsamına uygun ve uyumlu olması gereken Sistem Yaklaşımı ile aralarında önemli sayabileceğimiz bir bakış açısı farklılığı mevcuttur. Sistem yaklaşımının terminolojisi ile ifade edilecek olursa neoklasik görüşlerde alt sistemler (insan ve gruplar, onları motive eden faktörler) dikkate alınırken, üst sistem üzerinde yeterince durulmamıştır. Bu da alışılmış ve tipik hâlihazır sistemci görüşler açısından eksiklik arz eden bir durumdur. Çünkü tümdengelim yöntemi ile de belirli ortak noktalar içeren sistem anlayışının belirleyici özelliklerini, bütünü olabildiğince kapsamlı bir biçimde anlamadan sadece parçaları ile değerlendirebilmek mümkün değildir. Bundan dolayı, düşünceme göre sistem teorisinin yaygın anlaşılma tarzının güncellenmesi gerekmektedir. Şöyle ki, kişinin sistem düşüncesinin bütünselliği ön plana alan zihni genleşmeye uygun olarak örgüt ve insan vb. ayrımlar üretmemesi, her iki unsuru da kapsayıcı tek bir anasır içinde “ayrılamaz bileşik özgünlük çıkarımı” olarak görmesi ve bu bakış açısını bilincinde içselleştirilmesi zorunludur. Tipik görüşe göre; insana izafeten örgütün, çevrenin veya insanla ilgili herhangi bir ‘şeyin’ pratikte ayrı olduğu sanısının farkına varılmasının ve en vurgulayıcı misallerini kırsaldaki insanda gözlemlediğimiz “bileşik-bütünsel yaşama” tabiatının-zihniyetinin, diğer bir deyişle öz devinimli doğal anlayışın kavranması gerektiğini düşünmekteyim. Örneğin, Anadolu’da köydeki bir kadın mekân ve zaman anlayışında kendini, bireyselliğini tarlada çalışırken, orada işi bittiğinde önceliğine göre ya evdeki çocuğuna yönelerek onunla veya ahırdaki hayvanıyla ilgilenmesi gerektiğini bir bütünlük anlayışı içinde yaşar. Bu bağlamda onun için kendisi, tarladaki işi, çocuğu ya da hayvanı arasında herhangi bir ayrılık, hatta farklılık söz konusu değildir. Diğer bir tabirle kendisi dâhil tüm öğeler belirli bir vasat düzlemin ayrılmazlarıdır.

Bu makalede temanın tümselliğinin temelini oluşturan çok katmanlı sistemlerin (ÇKS) ve ona bağlı olarak yönetişim olgusunun üst şemsiyesi ve aynı zamanda –paradoksal görünse de-en önemli altyapısal birimi olan sistem teorisinin ortaya koyduğu 3 ana yaklaşım bulunmaktadır. Bunların arasında aşağıda ilk sırada belirttiğimiz “Parça-Bütün Yaklaşımı” ÇKS’in de asli çıkış kaynağıdır;
·         Parça-Bütün Yaklaşımı: Bu yaklaşıma göre sistem, birbiriyle etkileşim içinde olan parçaların oluşturduğu bir bütün olarak ele alınmaktadır.
·         Süreç Yaklaşımı: Bu yaklaşıma göre, sistem belirli bir girdiyi işleyerek çıktıya dönüştüren bir süreç olarak ele alınmaktadır.
·         Diyalektik Yaklaşım: Bu yaklaşıma göre iç çelişkisi olan her şey bir sistemdir: Diyalektik süreç; “Tez + Antitez = Sentez” bağıntısına göre işler.
Diğer iki yaklaşım parça-bütün yaklaşımına göre daha sınırlı ve kısıtlı alan bilgisi ve düşünce imkânı sunarlar. Bunlardan bilhassa 3.sü Türkiye gibi ithal hâkim öğretilerin yaygın olduğu ülkelerde, katı ideolojik yorumlamalar doğrultusunda sistem düşüncesini neredeyse mutlak anlamda siyaset ekonomisi ve buna bağlı olarak dar anlamlı bir şekilde tevil edilen diyalektik materyalist esinli alanlara sıkıştırmaktadırlar.

1 Söz konusu örnekleme adını, Tevrat’ta ismen anılan, Kur’an da ise ad verilmeden ve daha kısa olarak zikredilen insanların aynı ortak lisanı konuştukları devirde, çoğunun kibirlenerek “Tanrıya giden kapı” olarak Babil’de inşa ettikleri kulenin yapımı sırasında aralarındaki anlaşmazlık nedeniyle ayrı dilleri konuşmaya başlaması ve birbirlerini anlayamamaları kıssasından hareketle esinlenerek verdim. 9. yy İslam tarihçilerinden el-Tabari'nin “Peygamberler ve Krallar Tarihi” adlı eserinde öyküye ilişkin daha detaylı bilgi verilir. Öyküye göre Nemrut Babil'de bir kule inşa ettirir. Allah bu kuleyi yıkar ve o zamana kadar aynı dili konuşan insanların dilini 72'ye ayırır. Aslında lisan açısından oluşan bu farklılık, Kur’an-ı Kerim’de 49:13’te geçtiği üzere, “… Sizi milletler ve kabileler haline koyduk ki birbirinizi kolayca tanıyasınız…” her türden farklılık gösteren ve kopukluk gibi gözüken şeyler arasındaki ilintileri, ilişkileri, illiyetleri, bağlantıları ve ‘hayranlık ve hayret verici’ ayrılık ve parçalanma yansımalarının derinliğinde saklanan kombine birliğin derin hakikatini ve bunun bizlere sunduğu çok yönlü zenginliği, çeşitliliği keşfetmemiz ve faydalanmamız açısından insana bahşedilen lütuftur.   


24 Mart 2016 Perşembe

Çok Katmanlı Sistemler (ÇKS): Kuramsal Altyapı-1

Sistem teorisi, sistemlerin temel yönlerini ve ilkelerini, çeşitli karmaşık olayların betimlenmesi ve açıklanması aracılığıyla kullanılan disiplinler arası bir yaklaşımdır. Güneş sistemi, biyolojik hücreler, insan, aile, işletmesel bir organizasyon, devlet ve kurumları, ama aynı zamanda makinalar ve gelişen bilgi teknolojileri sistemler olarak anlaşılmak suretiyle sistem kuramsal açıdan betimlenebilirler. Sistem düşüncesi yalnızca nesneleri değil, nesnelerin içinde bulunduğu ilişkileri ve hatta olayları, eylemleri de görmeyi gerektirir.1 Sistem teorisinin konseptleriyle bağlantılı bilmeye ve problem çözümüne dair bilgilerimiz sıklıkla sistem düşüncesi kavramının şemsiyesi altında yer alırlar. Sistem düşüncesi, sistemi ve sistem içindeki etkileşimleri farklı yollardan düşünmeyi gerektiren bir yaklaşımdır. Bunun bir yolu bazı sistemleri karmaşık veya diğerlerini adaptasyonel sistemler olarak ele almayı gerektirir. ‘Sistem’ başlığı adı altında karşımıza çıkan problemler yeni ortaya çıkmış değildirler. Sistem konulu problemler zaten matematik, bilim, teknoloji gibi çok farklı disiplinlerde karşılaştığımız türdendir.2 Bu noktadan multidisipliner bir bakış açısı ile bakıldığında sistematik düşünceye anlam kazandırmak daha kolay olacaktır. Sistem teorisi başlangıçtan itibaren bilimsel disiplinlerde parçalanmış olan bilginin dağılmasına karşı bir araç olarak etkisizleştirme amacına odaklıdır.3 Sistem kuramı disiplinler arası tartışma açısından, bir yanıyla genel diğer yanıyla özgün bir disiplin olarak dallanarak, heterojen bir çerçeve içinde sistem kavramını temel bir konsept olarak sunmaktadır.
Sistem kavramı neredeyse felsefe kadar eski bir kavramdır. Sistem kavramının felsefi temelleri Sokrates’den öncesine dayanmaktadır. Aristoteles’in ‘her şeyin her şeye bağlı olduğu’ şeklindeki tanımı sistemi açıklayan en temel deyişlerden biri olarak kabul edilir. Bu yaklaşıma göre yalın bir sistem kavramından söz etmek mümkün değildir. Ancak, Aristoteles’in bu yaklaşımı bilhassa Ludwig von Bertalanffy tarafından sistem ile ilgili problemlerin yeni bir epistemolojik yaklaşım ile ele alınması gerektiğini belirtmesiyle ağırlıklı olarak felsefi bir yaklaşım olarak ele alınmış ve incelenmiştir.4 Sistem yaklaşımının gelişiminde rol oynamış olan araştırmacılardan bir diğeri olan Ackoff ise sistem yaklaşımı konusunda anahtar değişkenlere değinmiş ve bilimsel gelişmenin sistem yaklaşımının iyi biçimde anlaşılması ile mümkün olabileceğinden bahsetmiştir. Ackoff sistem düşüncesinin ancak sistematik bir bakış açısı ile geliştirilebileceğini ifade ederek, sistemin genelinin doğru anlaşılabilmesi için tüm parçaların birbiri ile uyumlu olması gerektiğine vurgu yapan ‘sistem sinerjisi’ adında bir kavram geliştirmiştir.5
Modern anlamda sistem teorisi, birbirinden bağımsız geliştirilmiş yaklaşımlar üzerinde temellendirilmiş ve bunu müteakip sentezlenerek genişletilmiştir; sistem teorisi, sistem öğretisi kavramı biyolog Ludwig von Bertalanffy tarafından kaleme alınan “General System Theory; Biologia Generalis” başlıklı eserindeki “Genel Sistem Teorisi(GST)” nitelemesinden hareketle köken bulmuştur. Biyolojide sistemlerin gözlemlenebilirliğin pek çok bilim dalına nazaran daha kolay ve belirgin olması, bu yaklaşımın ilk kez söz konusu alanda ortaya çıkışının önemli nedenlerinden birisidir. Von Bertalanffy biyolojide uyguladığı sistem teorisini diğer alanlara da uygulamak istemiş ve çeşitli disiplinler için ortak prensiplerin var olduğunu göstererek hepsine uygulanabilecek genel bir analitik model geliştirmeye çalışmıştır.6
Sistem teorisini biçimlendiren sistem düşüncesi aslında tüm bilimlerin temelini oluşturan bakış açıları arasında felsefi ağırlıklı olanıdır demek yerinde olacaktır. Sistem düşüncesi bilimsel yönü dışında, kısmen metafizik özellikler de taşıyan ve daraltılmış anlamda bilimin analitik bağlamda yanıt arayan sorularına belli bir ölçüde de olsa destek sunan bir yapısallığa haizdir. Söz konusu kapsayıcı hususiyetleri çerçevesinde, bu yaklaşım çok sayıda bilim alanında da uygulama alanı bulabilmiştir. Sistem yaklaşımı için büyük önem taşıyan bu ‘organize karmaşıklık’ yaklaşımı termodinamik, biyoloji, tıp, genetik, istatistik, beşeri-sosyal bilimler gibi çok farklı disiplinlerin de yararlandıkları bir yönelimdir. Literatürde sistem yaklaşımını anlamamızı sağlayacak iki ana akım bulunmaktadır. Bunlardan birincisi dinamik ve karmaşık sistemlerin olduğundan söz ederken, bir diğeri biyolojik ve mekanik sistemlerin var olduğundan söz etmektedir. Genel sistem teorisindeki madde sistemi, bilgi sistemi, kavramsal sistemler ve diğer türdekiler günümüzdeki sorunların çözümü için fayda sağlayabilecek unsurlar içerirler. Sistem bakış açısı bilimlerin birbiri ile karşılıklı ilişki içinde olduklarına işaret ettiğine göre, bu karmaşık ilişkileri anlamak için bize felsefe de destek sağlayabilecektir; özellikle analitiğin dayanaklarının açıklanması hususunda. Bunlardan birincisi; ‘parçaların’ birbiri ile sıkı bir ilişki içinde olduğu, diğeri ise parçalar arasındaki irtibatı açıklamaya çalışan ilişkilerin doğrusallığıdır.7
Von Bertalanffy Genel Sistem Teorisinin sadece oluşturucusu değil, aynı zamanda bu anlayışın yaygınlaştırılmasına dayalı bir hareketin ve bilimsel örgütlenmenin de başta gelen öncüsü ve organizatörüdür. 1954'de ilk olarak “Genel Sistemler Teorisi’ni Geliştirme Birliği” (The Society of the Advancement of General Systems Theory) adıyla kurulan organizasyon sonradan “Genel Sistemler Teorisi Birliği” (The Society of General Systems Theory) adını almıştır. Bu kuruluş yaygınlaştırmaya çalıştığı Sistem Teorisini aynı zamanda bir yöntem olarak da benimsemiştir. Dolayısıyla bu teorinin bilinçli bir biçimde kullanılan ilk uygulamasını gerçekleştirmiş, sistem yaklaşımı değişik alanlarda farklılaşarak bilim dallarına özgü ayrıntıları da belirginleşmeye başlamıştır. Antropoloji alanında Margaret Mead, sosyolojide Talcott Parsons ve Niklas Luhmann, çevrebilim ve yeni-fizik sahasında Fritjof Capra, yönetim bilimlerinde özellikle Beşinci Disiplin (1990) adlı eseri ile Peter Senge, İnsan Kaynakları alanında Richard Swanson ve fizikte Köhler sistem yaklaşımının başlıca kullanıcıları olmuşlardır.8
GST, her türden sistemlere ilişkin yöntemlerin, sorunların, ilkelerin ve genel kavramların tümünü içeren ortak bir yaklaşım oluşturmayı amaçlar. Bu yönüyle, sistem kuramına bir teoriden ziyade metodolojik bir yaklaşım veya çalışma-araştırma alanı olduğu yönünde eleştiriler yöneltilmiştir. Bu sebeple sıklıkla “Genel Sistemler Araştırması” (İng. General System Research) olarak da adlandırılmaktadır. Doğu literatüründe ise ilgili teorinin öncül düşüncelerine rastlamak mümkündür. Bahusus tasavvuftaki “vahdet-i vücud” veya “vahdet-i şuhud” gibi görüşlerin temel öğeleri arasında sistemin ve onun ayrılmaz üst fikrinde yer alan “billahi” sözcüğü ile kavramsallaşan, parçalanamayan ve aşkın bir tam birlik-bütünlüğün sistemine işaret edilir. Bu parçalan(a)mayan bütünlüktür ve Allah’a mahsustur. 
Parçalar olarak algıladıklarımız ise O’nun tecellileridir ve insan açısından sınırsız ve sonsuz sayıdadır (Osm. kesret). Bunlar da Yaratıcı’nın yarattığı sistem(ler)in parçaları olarak insanın Yaratıcısını bilmesinde (marifetullah) rol oynayan ve vesile olan bir tür araçlardır. “Beşinci Disiplin” adlı eserinde P. M. Senge’de bu anlayışın bir nevi tersten okumasını görebiliriz. Senge’ye göre öğrenmenin araçlarından olan parçalardan hareket insan için önemli birer aracı-araçtır, ama parçaların toplamı asla bütünü oluşturamaz.9 Aristoteles’e göre de parçaların toplamı bütünden büyüktür.
1 G. Ropohl, Allgemeine Systemtheorie, Einführung in transdisziplinäres Denken, Edition Sigma, Berlin 2012, s. 21
2 L. von Bertalanffy, Allgemeine Systemtheorie. In: Deutsche Universitätszeitung. Nr. 12, 1957, s. 8–12. http://www.umweltsystemwissenschaften.at/usw-magazin/systemwissenschaften/156-allgemeine-systemtheorie-general-system-theory: [Erişim: 23.04.2015]
3 G. Ropohl, a.g.e., s.22
4 L. von Bertalanffy, a.g.e., s. 17
5 http://de.wikipedia.org/wiki/Management-Informationssystem [Erişim: 23.04.2015]
6 http://de.wikipedia.org/wiki/Ludwig_von_Bertalanffy [Erişim: 23.04.2015]
7 L. von Bertalanffy, a.g.e., s. 27-32
8 G. J. Klir, Approach to General Systems Theory, Michigan University, digitized 2007, s. 26

9 P. M. Senge, Die fünfte Disziplin: Kunst und Praxis der lernenden Organisation, Schäffer-Poeschel; 10. Aufl., 2008

19 Mart 2016 Cumartesi

Çok Katmanlı Sistem Teorisi ve Yönetim: Karşılıklı Bağımlılığın Rasyonalitesi, Bilimcilik ve Ulusal Geleneklerden Çok Katmanlı Yönetsel İkileme-2

Bilimcilik hakkında en sert eleştirileri yapan Paul Feyerabend, bilimin bir yandan bir piyasa aracı haline getirilmesi, diğer yandan ideolojik hiyerarşik bir sistem haline dönüştürülmesiyle kendine münhasır bir “kilise” ve sömürü aygıtı olarak kullanıldığını vurgulamıştır. Ona göre, hakikat arayışında bilginin edinimi yalnızca modern bilimle değil,   insanın gelenekselleştirdiği diğer yollarla da mümkündür. “Bilimsel yönteme hayır” mottosuyla bilimler teorileri alanına ‘anarşist modellemeler’ gibi görüşleri taşıyan Feyerabend, “karşılaştırılamazlık kuramı” vasıtasıyla teorik yapılanmaların eninde sonunda izafilikleriyle malul olduğunu sıklıkla tekrarlamıştır.1 Feyerabend’ın bu yöndeki yaklaşımları gerçekten de bilimi dogmatik bilimciliğe dönüştürerek bilim cemaatleri oluşturan ve bunun üzerinden her türlü sömürüyü meşrulaştıranlara karşı girişilen yerinde, bir yanıyla devrimci ama diğer bir yanıyla bazen izafiyetçiliğe eğilim gösteren bir mücadeledir.  
Bilimsel bilginin, tarihsel bağlantı içerisinde yeşeren yaşam anlayışı ve bu gelenekselliğin sağladığı sağlam meşruiyeti bir noktaya kadar insan topluluklarına göre farklılıklar arz etse de galebe çaldığını söyleyebiliriz. Geleneğin değerli geçerliliğinin, bilimsel bilginin yaşam tarzlarını devam eden süreç içinde dönüştürmesiyle oldukça yitirildiğini ifade etmek yanlış olmayacaktır.2 Zaman-mekan bağlamında üretilen modellemelere bağlı bilgi, norm ve davranış stillerinin batının bilimi karşısında sorgulanır bir hale gelmesi tabii olarak kabul gören anlayışları bozguna uğratmıştır. Tarih kökenli bağlantılar çerçevesinde oluşan bilgi, örf ve davranış biçimleri, bilimin baskınlığı vasıtasıyla kendi nitelikleri doğrultusunda geçerliliklerini kaybederler; hatta bunlar dünyadaki kültürel bağlamlarında genel olarak bilimsel olanla ilişkili olarak amaçlara erişim için araçsal rasyonalite ile bazı değişim ve dönüşümler açısından kullanışlıdırlar. Örneğin; bilginin (tartışmalı) ilerlemeci gelişimi ve maddi refah seviyesindeki artış, araçsal aklı somutlaştıran başat etkenlerdendir. Bu meyanda çevreyle ilgili problemlerin refah artışı için tehlikeli bir hal alması durumunda, yine bundan erinç devşirmeye yönelik araçsal akıl bu sorunu da bertaraf etmek için devreye girer.
Özellikle John Meyers’in neo-kurumsallaştırma olarak nitelendirdiği yaklaşımla, batının etkisiyle biçimlendirilen dünya kültürü anlayışı aracılığıyla rasyonel pratiğin bilimsel temelli modellerinin yayılımı açıklanabilirdir. Şöyle ki, bilimsel ve rasyonel batı kaynaklı dünya görüşlerinin malum prensiplerine göre; dünya sahnesinde yer alan bireyler, organizasyonlar ve ulus devletler öncelikle akılcı aksiyon alan aktörler vasfını elde ederler ve bunun üzerinden yeni düzenin aktörleri olarak hareket etmeye kendilerini zorunlu hissederler. Zira rasyonel hareket eden aktörlerin meşru statülerini kazanmaları için bu başlıca koşullardandır. Böyle bir ortamın inşası açısından küresel uzman ağların ve uluslararası örgütlerin ilişkisel tanımlayıcı güç olarak uygulamacı merciler haline gelmeleri büyük önem arz eder ki, bunu realize etmek rasyonel davranışın asli öğelerindendir.3    
Çok katmanlı sistemler kuramlarının bir çıkarımı olarak yönetişim olgusunun biçimlenmesinde demokratik idareyle alâkalı olarak bilimciliğin tesiri oldukça önemlidir. Bilimcilik zihniyeti yönetişimi transnasyonalist/ulusaşırı ötesi bir çıkarımla kürevi bağlamda çok katmanlı uluslararası sistemin zeminine taşır ve böylelikle parlamentoların, siyasi partilerin ve kuruluşların yetkelerini baskılayarak zayıflatır. Bu durum bilimci uzmanların, danışmanların ve farklı komisyonların güç devşirmesini sağlar.4 Örnek olarak; söz konusu güç kaymasının en üst meşruiyet düzeyine eriştiği nokta, yönetişimin Avrupa formu üzerine yapılan bilimsel tartışmalarda erişilenidir. Bu tartışmalarda güç kayması artan bir şekilde anlam kazanan teorilerden dışa yansır. Söz konusu kaymayı özellikle AB’de düzenleyici bir devlet çerçevesinde tanımamız mümkündür. Ancak düzenleyici devlet biçeminin, dağıtıcı ve milli sosyal (refah) devletinin yerini aldığı da diğer bir gerçekliktir. Düzenleyici devletin ana yürütümü denetleme işleviyle şekillenir; politikacıların ve tipik-klasik bürokratların yerine uzmanların, danışmanların vesayeti belirleyici unsur olmaya başlar. Örneğin, AB’nin komitolojisinin kurullarındaki tartışmalara dayalı pazarlıklar, demokratik karar alma mekanizmalarını çözeltileyen, dönüştüren faktörel öğeler başında danışmanlar ve uzmanlar gelmektedir.
Bu türden bilimsel kurgular parlamentoların, partilerin ve diğer kuruluşların meşru temellerinin uzmanlar aracılığıyla güçsüzleştirilmesine yol açmaktadır. Bu bağlamda klasik bürokrasinin de çözüldüğünü ifade etmek yanlış olmayacaktır.5 19. Yy. dan bu yana gittikçe güçlenen ve teknolojik sıçramalarla zirveye çıkan bilim olgusu, yine bilgi teknolojilerinin buna paralel sağladığı geniş kapsamlı imkânlarla politikanın üretken desenlerini de değişimlere ve dönüşümlere müsait kılmaktadır. Örneğin çağımızda dikkati çeken hızlı ve kapsayıcı stratejik iletişim olanakları politikanın yenilikçi yapılanmalarında (İng. policy) önemli bir rol oynamakta ve “bilimsel toplumun” temel taşlarını oluşturmaktadır.  
Parlamenter sistemi ve bilimciliğin bir hayli örtülü kıldığı açık toplum hedefini zayıflatarak, kitle iletişim araçlarının şekillendirdiği politik iletişimin oyun sahasını görünürde amaçsızca büyüten yönelim(ler) bilgi toplumunun bir gerçekliği olarak karşımızdadır. Bunun bir neticesi toplumun malûmat tarzındaki bilginin adeta bombardımanı altına girmesidir. Ancak bu durumun yol açtığı diğer bir biçimlenme yeni türden entelektüel bilgi kümelerinin oluşturulmasına da imkân sunmaktadır. Şöyle ki, insanlığın asırların süreçsel süzgecinden geçirerek eriştiği kavramlar, eklemlenen yeni zihinsel bulgularla çeper genleşmesi kazanmaktadırlar. Bu da günümüzde yeni bir kavram* olarak neşet eden “büyük veriye” ilave olmaktadır. Büyük veri açısından insanı ilgilendiren en önemli husus, her nedense onun yönetiminde odaklanmaktadır. Bu her yönüyle anlaşılır olmakla beraber; büyük verinin yönetiminden önce onun eleştirel süzgeçten geçirilmesi, karşıt bilgiler aracılığıyla taşıdığı pek çok verinin elimine edilmesi gerekmez mi acaba? Örneğin, politik iletişimi karmaşıklaştıran kitlesel ve kütlesel enformasyonun Dikkat Ekonomisinin normları doğrultusunda kritikçi incelemesinin yapılması iyi bir önerme olarak kullanılabilir mi veya benzer sınamalara dayalı sorgulamalar yapmak nasıl olacaktır?..
1 P. Feyerabend, Erkenntnis für freie Menschen, veränderte Ausgabe, Frankfurt, Suhrkamp Verlag, 1980
2 G. Drori, World Society and the Authority and Empowerment of Science, in: dies. (Hg.): Science in the Modern World Polity, Stanford, 2003, 23–42.
3 J.W., Meyer, Weltkultur: Wie die westlichen Prinzipien die Welt durchdringen, Frankfurt/M., 2005
4 R., Münch, Constructing a European Society by Jurisdiction, in: European Law Journal, 14/5, 2008, s. 519–541; ders.: Die Konstruktion der europäischen Gesellschaft Zur Dialektik von transnationaler Integration und nationaler Desintegration, Frankfurt/New York, 2008
5 C. Joerges, J. Neyer, From Intergovernmental Bargaining to Deliberative Political Processes: The Constitutionalization of Comitology, in: European Law Journal, 3/3 (1997), 273–299
*Büyük veri, yeni bir kavram gibi gözükse de; Kur’an’daki şu ayet ironik bir şekilde bu hususa işaret etmektedir: “Tevrat'ın yükü ile onurlandırılmış iken bu yükü taşıyamamış olanların durumu, sırtına kitaplar yüklenmiş (ama onlardan habersiz bulunan) merkebin durumuna benzer...” (Kur’an-ı Kerim, 62/5)   

   

Yönetimin Sosyolojisi: Çok Katmanlı Sistemler ve Ticari İşletmelerin Temel Gerçekliği - 3

Araçsallaştırılan yönetişimi dinamik kılan başlıca unsur eyleme yönelik olması ve eylem araştırmasında temellendirilmesidir. Söz konusu ey...