Gerek Genel Sistem Teorisi gerekse onunla bağlantılı Sosyal Sistemler Kuramı
ile Çok Katmanlı Sistemler esinlenmeye dayalı şekilde sistematiğin anlaşılması açısından
öncül kütle teorilerdir. Günümüz dünyasında ÇKS’yi sadece kendine özgü bir
teori olarak ele almamız; politika ve buna bağlı olarak ekonomik, sosyal,
kültürel ve bilgi sistemleri vb. alanları daha iyi anlamamız ve bilmemiz için
tek başına yeterli değildir. Bilhassa dünyayı ve yeni zamanların en önemli
aktörleri olma yolunda dev adımlar atan şirketleri ÇKS üzerinden derinliğine
okumak istiyorsak; alt sistemleri, bunların boyutsallığını ve bu bağlamda
yönetişim olgusunu iyi kavramamız gerekmektedir.
Şirketleri anlamlı
kılan; uygun, uyumlu ve hedef odaklı teknikler ve yöntemler üzerinden,
kararlaştırılmış ve sınırları belirlenmiş gayeleri gerçekleştirmek için
organizasyonel birimler olarak oluşturulmuş olan işletmeler(i)dir. Bir şirket
için en önemli ilk katman işletmenin bizzat kendisidir. Bir işletmenin asli
hukuki üst yapısının örgütsel sistemi ise biri üst katmanı olan şirket ve
diğeri de ona anlam veren işyeridir. Şirket tüzel bir niteliğe haiz iken,
işyeri daha çok özel vasıflıdır. İşletme ağırlıklı olarak her türden üretimin
(mal, hizmet veya başka bir inşa ya da tüketim unsurunun) yaşama geçirildiği
ana birim olmakla beraber, bahusus iki anasıra muhtaçtır: İş ve örgüt. İş en
geniş anlamıyla duruma göre statik ve dinamik edimselliği temsil ederken, örgüt;
ortak bir amaç uğruna ve hatta bu amacı gerçekleştirme adına eylemde bulunmak
üzere bir araya gelmiş kişi ve kurumlardan oluşmuş topluluktur. İş, işletme
açısından mecburiyeti ortaya koyar. Örgüt ise bu zorunluluğun biçemini
belirleyen bir nevi organizmadır. Bir şirketin katmanları arasında örgüt hangi
şekliyle var olursa olsun, derinliği yapılandıran işlevsel alt sistemik
katmanların temsilidir. İşletmesel örgüt haline gelmiş olan şirketlerde öne
çıkan unsur fonksiyonellik ve bunu geliştiren süreçsel potansiyeldir.
Şirketlerin ve onlara bağlı olarak işletmesel örgütlerin çok katmanlı
sistemlerinin mihenk taşları aşağıda belirttiğimiz alt sistemlere ilişkin
anlayış ve yaklaşımda temellenir. İşletmesel örgütlerdeki fonksiyonel başat alt
sistemleri özetle aşağıdaki gibi türleştirebiliriz:1
·
Birincil Alt Sistemler
a.
Sınır
Alanı (Destekleyici) Alt Sistemler: Sınır alanı alt sistemlerinden birincisi,
çevreden girdi temini ile ilgilidir. İkincisi ise üretim sonucu elde edilen
çıktıyı elden çıkararak ya da bu sürece yardım ederek çevresel ilişkiyi
sürdürmektir. Her ikisi de üretim faaliyetinin işleyişi için uygun ortam
hazırlayarak ona destek olurlar. Bu nedenle destekle-
yici alt sistemler adıyla da anılırlar.
b.
Üretim
Veya Teknik Sistem(ler): Teknoloji; dönüşümü (üretimi) sağlamak için insanın
sahip olduğu ve kullandığı anlamlı bilgi yığınıdır. Uygulamada üç tip
teknolojiden söz edilmektedir. Bunlar, zincirleme teknoloji, aracı teknoloji ve
yoğun teknolojidir. Zincirleme teknoloji, belli bir üretimin başarılmasında
sırayla bazı işlemleri yapmak zorunluysa, işlemler arasındaki bu mutlak
bağımlılıktan doğar. Örneğin montaj hakkında standart bir malın üretimi belirli
bir dizi işlemin sırasıyla yapılmasına bağlıdır. Aracı teknoloji ise, birbiri
ile bağımlı olmak isteyen iki çevresel elemanı belirli bir işlem vasıtasıyla
bir araya getirme faaliyetidir. Örneğin ticaret bankaları mevduat sahipleri ile
kredi müşterilerini, PTT birbirleriyle haberleşmek isteyenleri, iş işçi bulma
kurumu eleman arayanlarla iş arayanları buluşturmaktadır. Yoğun teknoloji de
ise, belirli, istenen bir değişim işlemini yapmak için birbirinden farklı ve
birden fazla teknolojiyi kullanmak söz konusudur. Ancak, bu tekniklerin seçimi,
uygulanması ve birbirleriyle uyumlaştırılması müşteriden (çevre elemanı)
gelecek geri beslemelere bağlı olmaktadırlar.
c.
Uyumlayıcı
(Adaptif) Alt Sistem: İşletme sürekli değişen bir çevrede faaliyette bulunur.
İşletme örgütü kendi dışındaki bu çevrenin değişmelerini izlemek ve onun arzu
ve isteklerindeki gelişmelere ayak uydurmak, kendini adapte etmek zorundadır.
İşletmenin donanım, enerji, hammadde, yardımcı malzeme aldığı kurumlar, para
tedarik ettiği bankalar, rakip firmalar, müşterilerin arzu ve istekleri,
teknolojide meydana gelen değişimler, sendikal istekler ile ekonomik,
sosyo-kültürel, siyasal, hukuksal koşullarda meydana gelen değişimlere karşı
sürekli izleme, araştırma, dış çevreyi algılama, ona duyarlı olma, tedbir alma
veya karşı koyma uyumlayıcı alt sistemin görevidir. Yine bu sistem işletme
faaliyetlerinin çevre üzerindeki etkilerinin tesirlerini (etkinliğini)
değerlendirerek, yönetim faaliyetlerinin planlanan doğrultuda yürütülmesi için
yönetsel alt sisteme gereken uyarılarda bulunur. Bu alt sistemin belki de en
önemli işlevi, çevrenin ana sistem içeriğine dâhil edilmesinde oynadığı öz
devinimsel roldür.
·
İkincil Alt Sistemler
a.
Varlığı
Koruma Alt Sistemi: Bu alt sistemin görevi, sistemi cazip kılarak kişileri ona
çekmek ve çalışmaya yönlendirmektedir. Bu durum psikolojik ve fizyolojik
motivatörlerin etkin kullanımı ile gerçekleşir. Ödül ve ceza mekanizmaları
kişinin örgütsel dokuya bağlılığını sıkılaştırma amacıyla kullanılmalıdır.
Amaçlara ulaşılabilmesi performansın ölçülebilmesiyle doğrudan ilgilidir.
Performansı ölçen standartlar çevresel şartlarla uyumlu olmalıdır.
b.
Yönetsel
Alt Sistem: Yönetsel alt sistem diğer alt sistemlerin çalışması için kural ve
ilkeler geliştiren, kaynakların iyi kullanımı için tabansal politikalar oluşturan,
alt sistemlerin aralarındaki koordinasyonu sağlayan, alt sistemlerle çevre
arasındaki ilişkileri yönlendiren ve alt sistemlerin çalışmalarını denetleyen
faaliyetler bütünüdür. Yönetsel alt sistem yetki yapısını biçimlendirir. Karar
mekanizmalarını belirler. Bu mekanizmaları, segmentlere ayırarak açıkça
tanımlar. Verimliliği ve etkinliği arttırma çabalarını düzenler. Bu alt sistem
tüm diğerlerini kapsayıcı hususiyettedir. Bir şirketin rasyonalizasyonu ve
sosyalleşmesi bu alt sistemin potansiyeline göre gerçekleşir.
İşletmelerde alt sistemlerin varlığı
epistemolojik karakterli olup, fark edilmeye ve bilinçlenmeye bağlı olarak
organize edilebilir. Eğer bu koşul yönetsel akıl tarafından saptanıp
yönlendirilemezse, bir şirketin tüm bir yaşam çizgisi boyunca belirginleşemez
ve ‘ilkel işletme’ olarak nitelendirdiğimiz düz ticarethaneler de kendi
algılarınca şirket ve işletme olarak vasıflandırılırlar. Özellikle gelişmekte
olan ülkeler ile az gelişmiş ülkelerde bu nevi işyerlerinin sayısı bir hayli
fazladır ve bunların arasında farklı sektörlerde faaliyet gösteren birkaç
şirketten oluşan şirketler-grupları da (holding!) vardır.
Alt sistemlerin
yönetilmesindeki katman, Koordinasyon Alt Sistemi’dir. Şirketin ana
hedeflerinin gerçekleştirebilmesi için gerekli olan planlama, organize etme,
eşgüdüm ve kontrol gibi temel yönetsel işlemlerle ilgilidir. Bu temel yönetsel
işlemler, öncelikle işletmesel karakterli olup, hedefleri belirlemek ve
gerçekleştirmek amacıyla insan ve fiziki kaynakların uyumlanarak ilişkisel dizgilerin
eşgüdümü vasıtasıyla uygulamaya geçirilirler.
1
http://de.wikipedia.org/wiki/Mehrebenensystem [Erişim: 24.04.2015]
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder